🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:53:25 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

विवर्ण (पुंलिङ्ग)

बिनारंग का, निष्प्रभ, पाण्डु, फीका

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविवर्णःविवर्णौविवर्णाः
द्वितीयाविवर्णम्विवर्णौविवर्णान्
तृतीयाविवर्णेनविवर्णाभ्याम्विवर्णैः
चतुर्थीविवर्णायविवर्णाभ्याम्विवर्णेभ्यः
पञ्चमीविवर्णात् / विवर्णाद्विवर्णाभ्याम्विवर्णेभ्यः
षष्ठीविवर्णस्यविवर्णयोःविवर्णानाम्
सप्तमीविवर्णेविवर्णयोःविवर्णेषु
सम्बोधनहे विवर्णहे विवर्णौहे विवर्णाः

अर्थ: बिनारंग का, निष्प्रभ, पाण्डु, फीका
संस्कृत: पर्याय: पामर, नीच, प्राकृत, पृथग्जन, निहीन

📚 अमरकोश में:
• नीच/साधारण व्यक्ति (२.१०.१६) — पर्याय: पामर, नीच, प्राकृत, पृथग्जन, निहीन, अपसद, जाल्म, क्षुल्लक, इतर

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

विवर्ण (नपुंसकलिङ्ग)

बिनारंग का, निष्प्रभ, पाण्डु, फीका

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविवर्णम्विवर्णेविवर्णानि
द्वितीयाविवर्णम्विवर्णेविवर्णानि
तृतीयाविवर्णेनविवर्णाभ्याम्विवर्णैः
चतुर्थीविवर्णायविवर्णाभ्याम्विवर्णेभ्यः
पञ्चमीविवर्णात् / विवर्णाद्विवर्णाभ्याम्विवर्णेभ्यः
षष्ठीविवर्णस्यविवर्णयोःविवर्णानाम्
सप्तमीविवर्णेविवर्णयोःविवर्णेषु
सम्बोधनहे विवर्णहे विवर्णेहे विवर्णानि

अर्थ: बिनारंग का, निष्प्रभ, पाण्डु, फीका
संस्कृत: पर्याय: पामर, नीच, प्राकृत, पृथग्जन, निहीन

📚 अमरकोश में:
• नीच/साधारण व्यक्ति (२.१०.१६) — पर्याय: पामर, नीच, प्राकृत, पृथग्जन, निहीन, अपसद, जाल्म, क्षुल्लक, इतर

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें