🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:03:52 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

विविक्त (पुंलिङ्ग)

वियुक्त, पृथक्कृत, अलगाया हुआ, बेसुध

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविविक्तःविविक्तौविविक्ताः
द्वितीयाविविक्तम्विविक्तौविविक्तान्
तृतीयाविविक्तेनविविक्ताभ्याम्विविक्तैः
चतुर्थीविविक्तायविविक्ताभ्याम्विविक्तेभ्यः
पञ्चमीविविक्तात् / विविक्ताद्विविक्ताभ्याम्विविक्तेभ्यः
षष्ठीविविक्तस्यविविक्तयोःविविक्तानाम्
सप्तमीविविक्तेविविक्तयोःविविक्तेषु
सम्बोधनहे विविक्तहे विविक्तौहे विविक्ताः

अर्थ: वियुक्त, पृथक्कृत, अलगाया हुआ, बेसुध
संस्कृत: पर्याय: विजन, छन्न, निःशलाक, रहस्, उपांशु

📚 अमरकोश में:
• एकान्त (२.८.२२) — पर्याय: विजन, छन्न, निःशलाक, रहस्

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

विविक्त (नपुंसकलिङ्ग)

वियुक्त, पृथक्कृत, अलगाया हुआ, बेसुध

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविविक्तम्विविक्तेविविक्तानि
द्वितीयाविविक्तम्विविक्तेविविक्तानि
तृतीयाविविक्तेनविविक्ताभ्याम्विविक्तैः
चतुर्थीविविक्तायविविक्ताभ्याम्विविक्तेभ्यः
पञ्चमीविविक्तात् / विविक्ताद्विविक्ताभ्याम्विविक्तेभ्यः
षष्ठीविविक्तस्यविविक्तयोःविविक्तानाम्
सप्तमीविविक्तेविविक्तयोःविविक्तेषु
सम्बोधनहे विविक्तहे विविक्तेहे विविक्तानि

अर्थ: वियुक्त, पृथक्कृत, अलगाया हुआ, बेसुध
संस्कृत: पर्याय: विजन, छन्न, निःशलाक, रहस्, उपांशु

📚 अमरकोश में:
• एकान्त (२.८.२२) — पर्याय: विजन, छन्न, निःशलाक, रहस्

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬