🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:09:52 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

विशब्दन (नपुंसकलिङ्ग)

वि (स च डित्" पक्षी) + शब्दन (ध्वनन, कोलाहल करना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविशब्दनम्विशब्दनेविशब्दनानि
द्वितीयाविशब्दनम्विशब्दनेविशब्दनानि
तृतीयाविशब्दनेनविशब्दनाभ्याम्विशब्दनैः
चतुर्थीविशब्दनायविशब्दनाभ्याम्विशब्दनेभ्यः
पञ्चमीविशब्दनात् / विशब्दनाद्विशब्दनाभ्याम्विशब्दनेभ्यः
षष्ठीविशब्दनस्यविशब्दनयोःविशब्दनानाम्
सप्तमीविशब्दनेविशब्दनयोःविशब्दनेषु
सम्बोधनहे विशब्दनहे विशब्दनेहे विशब्दनानि

अर्थ: वि (स च डित्" पक्षी) + शब्दन (ध्वनन, कोलाहल करना)
English: (√ शब्द्) = प्रति-जञान, Kāś. on Pāṇ. vii, 2, 23.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬