🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:31:13 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

विश्व (पुंलिङ्ग)

दस देवों का समूह

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविश्वःविश्वौविश्वाः
द्वितीयाविश्वम्विश्वौविश्वान्
तृतीयाविश्वेनविश्वाभ्याम्विश्वैः
चतुर्थीविश्वायविश्वाभ्याम्विश्वेभ्यः
पञ्चमीविश्वात् / विश्वाद्विश्वाभ्याम्विश्वेभ्यः
षष्ठीविश्वस्यविश्वयोःविश्वानाम्
सप्तमीविश्वेविश्वयोःविश्वेषु
सम्बोधनहे विश्वहे विश्वौहे विश्वाः

अर्थ: दस देवों का समूह
संस्कृत: पर्याय: आदित्य, वसु, तुषित, आभास्वर, अनिल

📚 अमरकोश में:
• सोंठ के और नाम (२.९.३९) — पर्याय: नागर, विश्वभेषज
• सम्पूर्ण के और नाम (३.१.६४) — पर्याय: अशेष, कृत्स्न, समस्त, निखिल, अखिल, निःशेष, समग्र, सकल, पूर्ण, अखण्ड

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

विश्व (नपुंसकलिङ्ग)

सम्पर्ण सृष्टि, समस्त संसार

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविश्वम्विश्वेविश्वानि
द्वितीयाविश्वम्विश्वेविश्वानि
तृतीयाविश्वेनविश्वाभ्याम्विश्वैः
चतुर्थीविश्वायविश्वाभ्याम्विश्वेभ्यः
पञ्चमीविश्वात् / विश्वाद्विश्वाभ्याम्विश्वेभ्यः
षष्ठीविश्वस्यविश्वयोःविश्वानाम्
सप्तमीविश्वेविश्वयोःविश्वेषु
सम्बोधनहे विश्वहे विश्वेहे विश्वानि

अर्थ: सम्पर्ण सृष्टि, समस्त संसार
संस्कृत: पर्याय: आदित्य, वसु, तुषित, आभास्वर, अनिल

📚 अमरकोश में:
• सोंठ के और नाम (२.९.३९) — पर्याय: नागर, विश्वभेषज
• सम्पूर्ण के और नाम (३.१.६४) — पर्याय: अशेष, कृत्स्न, समस्त, निखिल, अखिल, निःशेष, समग्र, सकल, पूर्ण, अखण्ड

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें