🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:32:16 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

विश्वास (पुंलिङ्ग)

वि (स च डित्" पक्षी) + श्वास (साँस लेना, साँस)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविश्वासःविश्वासौविश्वासाः
द्वितीयाविश्वासम्विश्वासौविश्वासान्
तृतीयाविश्वासेनविश्वासाभ्याम्विश्वासैः
चतुर्थीविश्वासायविश्वासाभ्याम्विश्वासेभ्यः
पञ्चमीविश्वासात् / विश्वासाद्विश्वासाभ्याम्विश्वासेभ्यः
षष्ठीविश्वासस्यविश्वासयोःविश्वासानाम्
सप्तमीविश्वासेविश्वासयोःविश्वासेषु
सम्बोधनहे विश्वासहे विश्वासौहे विश्वासाः

अर्थ: वि (स च डित्" पक्षी) + श्वास (साँस लेना, साँस)
संस्कृत: पर्याय: विस्रम्भ, प्रत्यय
English: confidence, trust, reliance, faith or belief in (loc. gen. instr. with or without सह, or comp.), MBh.; Kāv. &c

📚 अमरकोश में:
• श्रद्धा (३.३.११०) — पर्याय: इच्छा
• प्रणय (३.३.१६०) — पर्याय: याचना, प्रेम
• विश्वास (२.८.२३) — पर्याय: विस्रम्भ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬