🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:46:51 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

विषहृदय (पुंलिङ्ग)

विषाक्त दिलवाला अर्थात् दुष्टहृदय, मलिनात्मा

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविषहृदयःविषहृदयौविषहृदयाः
द्वितीयाविषहृदयम्विषहृदयौविषहृदयान्
तृतीयाविषहृदयेनविषहृदयाभ्याम्विषहृदयैः
चतुर्थीविषहृदयायविषहृदयाभ्याम्विषहृदयेभ्यः
पञ्चमीविषहृदयात् / विषहृदयाद्विषहृदयाभ्याम्विषहृदयेभ्यः
षष्ठीविषहृदयस्यविषहृदययोःविषहृदयानाम्
सप्तमीविषहृदयेविषहृदययोःविषहृदयेषु
सम्बोधनहे विषहृदयहे विषहृदयौहे विषहृदयाः

अर्थ: विषाक्त दिलवाला अर्थात् दुष्टहृदय, मलिनात्मा

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

विषहृदय (नपुंसकलिङ्ग)

विषाक्त दिलवाला अर्थात् दुष्टहृदय, मलिनात्मा

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविषहृदयम्विषहृदयेविषहृदयानि
द्वितीयाविषहृदयम्विषहृदयेविषहृदयानि / विषहृन्दि
तृतीयाविषहृदयेन / विषहृदाविषहृदयाभ्याम् / विषहृद्भ्याम्विषहृदयैः / विषहृद्भिः
चतुर्थीविषहृदयाय / विषहृदेविषहृदयाभ्याम् / विषहृद्भ्याम्विषहृदयेभ्यः / विषहृद्भ्यः
पञ्चमीविषहृदयात् / विषहृदयाद् / विषहृदःविषहृदयाभ्याम् / विषहृद्भ्याम्विषहृदयेभ्यः / विषहृद्भ्यः
षष्ठीविषहृदयस्य / विषहृदःविषहृदययोः / विषहृदोःविषहृदयानाम् / विषहृदाम्
सप्तमीविषहृदये / विषहृदिविषहृदययोः / विषहृदोःविषहृदयेषु / विषहृत्सु
सम्बोधनहे विषहृदयहे विषहृदयेहे विषहृदयानि

अर्थ: विषाक्त दिलवाला अर्थात् दुष्टहृदय, मलिनात्मा

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬