🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:07:29 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

वृद्ध (पुंलिङ्ग)

बढ़ा हुआ, वृद्धि को प्राप्त

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावृद्धःवृद्धौवृद्धाः
द्वितीयावृद्धम्वृद्धौवृद्धान्
तृतीयावृद्धेनवृद्धाभ्याम्वृद्धैः
चतुर्थीवृद्धायवृद्धाभ्याम्वृद्धेभ्यः
पञ्चमीवृद्धात् / वृद्धाद्वृद्धाभ्याम्वृद्धेभ्यः
षष्ठीवृद्धस्यवृद्धयोःवृद्धानाम्
सप्तमीवृद्धेवृद्धयोःवृद्धेषु
सम्बोधनहे वृद्धहे वृद्धौहे वृद्धाः

अर्थ: बढ़ा हुआ, वृद्धि को प्राप्त
संस्कृत: पर्याय: कालानुसार्य, अश्मपुष्प, शीतशिव, शैलेय

📚 अमरकोश में:
• शिलापुष्प/छरीला के नाम (२.४.१२२) — पर्याय: कालानुसार्य, अश्मपुष्प, शीतशिव
• बूढ़ा (२.६.४२) — पर्याय: प्रवया, स्थविर, जीन, जीर्ण, जरत्

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

वृद्ध (नपुंसकलिङ्ग)

बढ़ा हुआ, वृद्धि को प्राप्त

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावृद्धम्वृद्धेवृद्धानि
द्वितीयावृद्धम्वृद्धेवृद्धानि
तृतीयावृद्धेनवृद्धाभ्याम्वृद्धैः
चतुर्थीवृद्धायवृद्धाभ्याम्वृद्धेभ्यः
पञ्चमीवृद्धात् / वृद्धाद्वृद्धाभ्याम्वृद्धेभ्यः
षष्ठीवृद्धस्यवृद्धयोःवृद्धानाम्
सप्तमीवृद्धेवृद्धयोःवृद्धेषु
सम्बोधनहे वृद्धहे वृद्धेहे वृद्धानि

अर्थ: बढ़ा हुआ, वृद्धि को प्राप्त
संस्कृत: पर्याय: कालानुसार्य, अश्मपुष्प, शीतशिव, शैलेय

📚 अमरकोश में:
• शिलापुष्प/छरीला के नाम (२.४.१२२) — पर्याय: कालानुसार्य, अश्मपुष्प, शीतशिव
• बूढ़ा (२.६.४२) — पर्याय: प्रवया, स्थविर, जीन, जीर्ण, जरत्

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें