🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:26:49 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

वृषभर (पुंलिङ्ग)

वृष (शत्रु, विपक्षी) + भर (बोझा, भार)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावृषभरःवृषभरौवृषभराः
द्वितीयावृषभरम्वृषभरौवृषभरान्
तृतीयावृषभरेणवृषभराभ्याम्वृषभरैः
चतुर्थीवृषभरायवृषभराभ्याम्वृषभरेभ्यः
पञ्चमीवृषभरात् / वृषभराद्वृषभराभ्याम्वृषभरेभ्यः
षष्ठीवृषभरस्यवृषभरयोःवृषभराणाम्
सप्तमीवृषभरेवृषभरयोःवृषभरेषु
सम्बोधनहे वृषभरहे वृषभरौहे वृषभराः

अर्थ: वृष (शत्रु, विपक्षी) + भर (बोझा, भार)
English: ‘seizing strongly, holding fast’ or ‘crying aloud’ (cf. √ भृ), RV. (others ‘supporting men’).

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

वृषभर (नपुंसकलिङ्ग)

वृष (शत्रु, विपक्षी) + भर (बड़ी संख्या, बड़ा परिमाण)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावृषभरम्वृषभरेवृषभराणि
द्वितीयावृषभरम्वृषभरेवृषभराणि
तृतीयावृषभरेणवृषभराभ्याम्वृषभरैः
चतुर्थीवृषभरायवृषभराभ्याम्वृषभरेभ्यः
पञ्चमीवृषभरात् / वृषभराद्वृषभराभ्याम्वृषभरेभ्यः
षष्ठीवृषभरस्यवृषभरयोःवृषभराणाम्
सप्तमीवृषभरेवृषभरयोःवृषभरेषु
सम्बोधनहे वृषभरहे वृषभरेहे वृषभराणि

अर्थ: वृष (शत्रु, विपक्षी) + भर (बड़ी संख्या, बड़ा परिमाण)
English: ‘seizing strongly, holding fast’ or ‘crying aloud’ (cf. √ भृ), RV. (others ‘supporting men’).

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें