🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:56:38 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

वृषा (स्त्रीलिङ्ग)

शब्दरूप

🔎 आपका लिखा रूप वृषा = प्रथमा विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावृषावृषेवृषाः
द्वितीयावृषाम्वृषेवृषाः
तृतीयावृषयावृषाभ्याम्वृषाभिः
चतुर्थीवृषायैवृषाभ्याम्वृषाभ्यः
पञ्चमीवृषायाःवृषाभ्याम्वृषाभ्यः
षष्ठीवृषायाःवृषयोःवृषाणाम्
सप्तमीवृषायाम्वृषयोःवृषासु
सम्बोधनहे वृषेहे वृषेहे वृषाः

अर्थ: —
संस्कृत: मूषिकपर्णी · पर्याय: चित्रा, उपचित्रा, न्यग्रोधी, द्रवन्ती, शम्बरी

📚 अमरकोश में:
• इन्द्र के और नाम (१.१.५३) — पर्याय: सुत्रामा, गोत्रभित्, वज्री, वासव, वृत्रहा, वास्तोष्पति, सुरपति, बलाराति, शचीपति
• मूसाकानी (मूषिकपर्णी) के नाम (२.४.८७) — पर्याय: चित्रा, उपचित्रा, न्यग्रोधी, द्रवन्ती, शम्बरी

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

वृषन् (पुंलिङ्ग)

साँड

🔎 आपका लिखा रूप वृषा = प्रथमा विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावृषावृषाणौवृषाणः
द्वितीयावृषाणम्वृषाणौवृष्णः
तृतीयावृष्णावृषभ्याम्वृषभिः
चतुर्थीवृष्णेवृषभ्याम्वृषभ्यः
पञ्चमीवृष्णःवृषभ्याम्वृषभ्यः
षष्ठीवृष्णःवृष्णोःवृष्णाम्
सप्तमीवृषणि / वृष्णिवृष्णोःवृषसु
सम्बोधनहे वृषन्हे वृषाणौहे वृषाणः

अर्थ: साँड
संस्कृत: इन्द्रः · पर्याय: इन्द्र, मरुत्वत्, मघवन्, बिडौजस्, पाकशासन

📚 अमरकोश में:
• धर्म/पुण्य के नाम (१.४.२५) — पर्याय: धर्म, पुण्य, श्रेयस्, सुकृत
• अडूसा के नाम (२.४.१०३) — पर्याय: वैद्यमाता, सिंही, वाशिका, अटरूष, सिंहास्य, वासक, वाजिदन्तक
• ऋषभक औषधि (२.४.११६) — पर्याय: शृंगी, ऋषभ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें