🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:59:31 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

व्यत्यास (पुंलिङ्ग)

व्युत्क्रांत स्थिति या क्रम

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाव्यत्यासःव्यत्यासौव्यत्यासाः
द्वितीयाव्यत्यासम्व्यत्यासौव्यत्यासान्
तृतीयाव्यत्यासेनव्यत्यासाभ्याम्व्यत्यासैः
चतुर्थीव्यत्यासायव्यत्यासाभ्याम्व्यत्यासेभ्यः
पञ्चमीव्यत्यासात् / व्यत्यासाद्व्यत्यासाभ्याम्व्यत्यासेभ्यः
षष्ठीव्यत्यासस्यव्यत्यासयोःव्यत्यासानाम्
सप्तमीव्यत्यासेव्यत्यासयोःव्यत्यासेषु
सम्बोधनहे व्यत्यासहे व्यत्यासौहे व्यत्यासाः

अर्थ: व्युत्क्रांत स्थिति या क्रम
संस्कृत: पर्याय: विपर्यास, व्यत्यय, विपर्यय, प्रपञ्च

📚 अमरकोश में:
• उलट-पुलट (३.२.३३) — पर्याय: विपर्यास, व्यत्यय, विपर्यय

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬