🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:51:47 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

व्यस्त (पुंलिङ्ग)

डाला हुआ, फेंका हुआ, उछाला हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाव्यस्तःव्यस्तौव्यस्ताः
द्वितीयाव्यस्तम्व्यस्तौव्यस्तान्
तृतीयाव्यस्तेनव्यस्ताभ्याम्व्यस्तैः
चतुर्थीव्यस्तायव्यस्ताभ्याम्व्यस्तेभ्यः
पञ्चमीव्यस्तात् / व्यस्ताद्व्यस्ताभ्याम्व्यस्तेभ्यः
षष्ठीव्यस्तस्यव्यस्तयोःव्यस्तानाम्
सप्तमीव्यस्तेव्यस्तयोःव्यस्तेषु
सम्बोधनहे व्यस्तहे व्यस्तौहे व्यस्ताः

अर्थ: डाला हुआ, फेंका हुआ, उछाला हुआ
संस्कृत: पर्याय: अप्रगुण, आकुल, व्यग्र

📚 अमरकोश में:
• अस्त-व्यस्त (३.१.७१) — पर्याय: अप्रगुण, आकुल

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

व्यस्त (नपुंसकलिङ्ग)

डाला हुआ, फेंका हुआ, उछाला हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाव्यस्तम्व्यस्तेव्यस्तानि
द्वितीयाव्यस्तम्व्यस्तेव्यस्तानि
तृतीयाव्यस्तेनव्यस्ताभ्याम्व्यस्तैः
चतुर्थीव्यस्तायव्यस्ताभ्याम्व्यस्तेभ्यः
पञ्चमीव्यस्तात् / व्यस्ताद्व्यस्ताभ्याम्व्यस्तेभ्यः
षष्ठीव्यस्तस्यव्यस्तयोःव्यस्तानाम्
सप्तमीव्यस्तेव्यस्तयोःव्यस्तेषु
सम्बोधनहे व्यस्तहे व्यस्तेहे व्यस्तानि

अर्थ: डाला हुआ, फेंका हुआ, उछाला हुआ
संस्कृत: पर्याय: अप्रगुण, आकुल, व्यग्र

📚 अमरकोश में:
• अस्त-व्यस्त (३.१.७१) — पर्याय: अप्रगुण, आकुल

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें