🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:23:15 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

व्यान (पुंलिङ्ग)

+ अच् शरीरस्थ पाँच प्राणों में से एक जो समस्त शरीर मे व्याप्त है

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाव्यानःव्यानौव्यानाः
द्वितीयाव्यानम्व्यानौव्यानान्
तृतीयाव्यानेनव्यानाभ्याम्व्यानैः
चतुर्थीव्यानायव्यानाभ्याम्व्यानेभ्यः
पञ्चमीव्यानात् / व्यानाद्व्यानाभ्याम्व्यानेभ्यः
षष्ठीव्यानस्यव्यानयोःव्यानानाम्
सप्तमीव्यानेव्यानयोःव्यानेषु
सम्बोधनहे व्यानहे व्यानौहे व्यानाः

अर्थ: + अच् शरीरस्थ पाँच प्राणों में से एक जो समस्त शरीर मे व्याप्त है
संस्कृत: पर्याय: प्राण, अपान, समान, उदान, सत्त्व

📚 अमरकोश में:
• तेज़ आँधी के नाम (१.१.७६) — पर्याय: प्रकम्पन, महावात, प्राण, अपान, समान, उदान

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

व्यान (नपुंसकलिङ्ग)

वि (स च डित्" पक्षी) + आन (श्वास लेना, फूंक मारना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाव्यानम्व्यानेव्यानानि
द्वितीयाव्यानम्व्यानेव्यानानि
तृतीयाव्यानेनव्यानाभ्याम्व्यानैः
चतुर्थीव्यानायव्यानाभ्याम्व्यानेभ्यः
पञ्चमीव्यानात् / व्यानाद्व्यानाभ्याम्व्यानेभ्यः
षष्ठीव्यानस्यव्यानयोःव्यानानाम्
सप्तमीव्यानेव्यानयोःव्यानेषु
सम्बोधनहे व्यानहे व्यानेहे व्यानानि

अर्थ: वि (स च डित्" पक्षी) + आन (श्वास लेना, फूंक मारना)
संस्कृत: पर्याय: प्राण, अपान, समान, उदान, सत्त्व

📚 अमरकोश में:
• तेज़ आँधी के नाम (१.१.७६) — पर्याय: प्रकम्पन, महावात, प्राण, अपान, समान, उदान

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें