🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:39:55 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

व्रतनी (पुंलिङ्ग)

व्रत (प्रतिज्ञात का पालन, प्रतिज्ञा) + नी (नेता, पथप्रदर्शक)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाव्रतनीःव्रतन्यौव्रतन्यः
द्वितीयाव्रतन्यम्व्रतन्यौव्रतन्यः
तृतीयाव्रतन्याव्रतनीभ्याम्व्रतनीभिः
चतुर्थीव्रतन्येव्रतनीभ्याम्व्रतनीभ्यः
पञ्चमीव्रतन्यःव्रतनीभ्याम्व्रतनीभ्यः
षष्ठीव्रतन्यःव्रतन्योःव्रतन्याम्
सप्तमीव्रतन्याम्व्रतन्योःव्रतनीषु
सम्बोधनहे व्रतनीःहे व्रतन्यौहे व्रतन्यः

अर्थ: व्रत (प्रतिज्ञात का पालन, प्रतिज्ञा) + नी (नेता, पथप्रदर्शक)
English: ‘obedient’ or ‘bearing the Vrata-milk’ RV. x, 65, 6.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें