🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:33:02 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

शमि (स्त्रीलिङ्ग)

एक वृक्ष (कहा जाता है कि इसमें आग रहती है)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशमिःशमीशमयः
द्वितीयाशमिम्शमीशमीः
तृतीयाशम्याशमिभ्याम्शमिभिः
चतुर्थीशमये / शम्यैशमिभ्याम्शमिभ्यः
पञ्चमीशमेः / शम्याःशमिभ्याम्शमिभ्यः
षष्ठीशमेः / शम्याःशम्योःशमीनाम्
सप्तमीशमौ / शम्याम्शम्योःशमिषु
सम्बोधनहे शमेहे शमीहे शमयः

अर्थ: एक वृक्ष (कहा जाता है कि इसमें आग रहती है)

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

शमि (नपुंसकलिङ्ग)

एक वृक्ष (कहा जाता है कि इसमें आग रहती है)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशमिशमिनीशमीनि
द्वितीयाशमिशमिनीशमीनि
तृतीयाशमिनाशमिभ्याम्शमिभिः
चतुर्थीशमिने / शमयेशमिभ्याम्शमिभ्यः
पञ्चमीशमिनः / शमेःशमिभ्याम्शमिभ्यः
षष्ठीशमिनः / शमेःशमिनोः / शम्योःशमीनाम्
सप्तमीशमिनि / शमौशमिनोः / शम्योःशमिषु
सम्बोधनहे शमि / हे शमेहे शमिनीहे शमीनि

अर्थ: एक वृक्ष (कहा जाता है कि इसमें आग रहती है)
English: labour, toil, work, effort, RV.; AV.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें