🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:50:13 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

शल्य (पुंलिङ्ग)

बर्छी, नेज़ा, सांग

🔎 आपका लिखा रूप शल्याय = चतुर्थी विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशल्यःशल्यौशल्याः
द्वितीयाशल्यम्शल्यौशल्यान्
तृतीयाशल्येनशल्याभ्याम्शल्यैः
चतुर्थीशल्यायशल्याभ्याम्शल्येभ्यः
पञ्चमीशल्यात् / शल्याद्शल्याभ्याम्शल्येभ्यः
षष्ठीशल्यस्यशल्ययोःशल्यानाम्
सप्तमीशल्येशल्ययोःशल्येषु
सम्बोधनहे शल्यहे शल्यौहे शल्याः

अर्थ: बर्छी, नेज़ा, सांग
संस्कृत: मयनफलवृक्षः, शल्यः, बाणाग्रायुधविशेषः · पर्याय: पिण्डीतक, मरुबक, श्वसन, करहाटक, मदन

📚 अमरकोश में:
• मैनफल के और नाम (२.४.५३) — पर्याय: मदन
• बर्छी/शूल (२.८.९३) — पर्याय: शंकु
• साही (२.५.८) — पर्याय: श्वाविध्

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

शल्य (नपुंसकलिङ्ग)

बर्छी, नेज़ा, सांग

🔎 आपका लिखा रूप शल्याय = चतुर्थी विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशल्यम्शल्येशल्यानि
द्वितीयाशल्यम्शल्येशल्यानि
तृतीयाशल्येनशल्याभ्याम्शल्यैः
चतुर्थीशल्यायशल्याभ्याम्शल्येभ्यः
पञ्चमीशल्यात् / शल्याद्शल्याभ्याम्शल्येभ्यः
षष्ठीशल्यस्यशल्ययोःशल्यानाम्
सप्तमीशल्येशल्ययोःशल्येषु
सम्बोधनहे शल्यहे शल्येहे शल्यानि

अर्थ: बर्छी, नेज़ा, सांग
संस्कृत: बाणाग्रायुधविशेषः · पर्याय: पिण्डीतक, मरुबक, श्वसन, करहाटक, मदन

📚 अमरकोश में:
• मैनफल के और नाम (२.४.५३) — पर्याय: मदन
• बर्छी/शूल (२.८.९३) — पर्याय: शंकु
• साही (२.५.८) — पर्याय: श्वाविध्

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें