🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:09:55 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

शस्त्रक (नपुंसकलिङ्ग)

इस्पात

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशस्त्रकम्शस्त्रकेशस्त्रकाणि
द्वितीयाशस्त्रकम्शस्त्रकेशस्त्रकाणि
तृतीयाशस्त्रकेणशस्त्रकाभ्याम्शस्त्रकैः
चतुर्थीशस्त्रकायशस्त्रकाभ्याम्शस्त्रकेभ्यः
पञ्चमीशस्त्रकात् / शस्त्रकाद्शस्त्रकाभ्याम्शस्त्रकेभ्यः
षष्ठीशस्त्रकस्यशस्त्रकयोःशस्त्रकाणाम्
सप्तमीशस्त्रकेशस्त्रकयोःशस्त्रकेषु
सम्बोधनहे शस्त्रकहे शस्त्रकेहे शस्त्रकाणि

अर्थ: इस्पात
संस्कृत: पर्याय: लोह, तीक्ष्ण, पिण्ड, कालायस, अयस्

📚 अमरकोश में:
• लोहा (२.९.९८) — पर्याय: लोह, तीक्ष्ण, पिण्ड, कालायस, अयस्, अश्मसार

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬