🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:52:19 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

शात (पुंलिङ्ग)

तीक्ष्ण किया हुआ, पैनाया हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशातःशातौशाताः
द्वितीयाशातम्शातौशातान्
तृतीयाशातेनशाताभ्याम्शातैः
चतुर्थीशातायशाताभ्याम्शातेभ्यः
पञ्चमीशातात् / शाताद्शाताभ्याम्शातेभ्यः
षष्ठीशातस्यशातयोःशातानाम्
सप्तमीशातेशातयोःशातेषु
सम्बोधनहे शातहे शातौहे शाताः

अर्थ: तीक्ष्ण किया हुआ, पैनाया हुआ
संस्कृत: पर्याय: मुद्, प्रीति, प्रमद, हर्ष, प्रमोद

📚 अमरकोश में:
• आनन्द के नाम (१.४.२६) — पर्याय: मुद्, प्रीति, प्रमद, हर्ष, प्रमोद, आमोद, सम्मद, आनन्दथु, आनन्द, शर्म
• धार लगाया हुआ (३.१.९०) — पर्याय: निशित, क्ष्णुत, तेजित

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

शात (नपुंसकलिङ्ग)

तीक्ष्ण किया हुआ, पैनाया हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशातम्शातेशातानि
द्वितीयाशातम्शातेशातानि
तृतीयाशातेनशाताभ्याम्शातैः
चतुर्थीशातायशाताभ्याम्शातेभ्यः
पञ्चमीशातात् / शाताद्शाताभ्याम्शातेभ्यः
षष्ठीशातस्यशातयोःशातानाम्
सप्तमीशातेशातयोःशातेषु
सम्बोधनहे शातहे शातेहे शातानि

अर्थ: तीक्ष्ण किया हुआ, पैनाया हुआ
संस्कृत: पर्याय: मुद्, प्रीति, प्रमद, हर्ष, प्रमोद

📚 अमरकोश में:
• आनन्द के नाम (१.४.२६) — पर्याय: मुद्, प्रीति, प्रमद, हर्ष, प्रमोद, आमोद, सम्मद, आनन्दथु, आनन्द, शर्म
• धार लगाया हुआ (३.१.९०) — पर्याय: निशित, क्ष्णुत, तेजित

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें