🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:30:51 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

शास्त्र (नपुंसकलिङ्ग)

आज्ञा, समादेश, नियम, विधि

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशास्त्रम्शास्त्रेशास्त्राणि
द्वितीयाशास्त्रम्शास्त्रेशास्त्राणि
तृतीयाशास्त्रेणशास्त्राभ्याम्शास्त्रैः
चतुर्थीशास्त्रायशास्त्राभ्याम्शास्त्रेभ्यः
पञ्चमीशास्त्रात् / शास्त्राद्शास्त्राभ्याम्शास्त्रेभ्यः
षष्ठीशास्त्रस्यशास्त्रयोःशास्त्राणाम्
सप्तमीशास्त्रेशास्त्रयोःशास्त्रेषु
सम्बोधनहे शास्त्रहे शास्त्रेहे शास्त्राणि

अर्थ: आज्ञा, समादेश, नियम, विधि
संस्कृत: पर्याय: अववाद, निर्देश, निदेश, शासन, शिष्टि

📚 अमरकोश में:
• दृष्टान्त (३.३.६९) — पर्याय: उदाहरण
• श्रुत (३.३.८४) — पर्याय: सुना, निश्चित
• ग्रन्थ (३.३.९५) — पर्याय: धन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें