🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:12:02 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

शिरस्य (पुंलिङ्ग)

शिरसि भव यत् सिर संबंधी या सिर पर स्थित

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशिरस्यःशिरस्यौशिरस्याः
द्वितीयाशिरस्यम्शिरस्यौशिरस्यान्
तृतीयाशिरस्येनशिरस्याभ्याम्शिरस्यैः
चतुर्थीशिरस्यायशिरस्याभ्याम्शिरस्येभ्यः
पञ्चमीशिरस्यात् / शिरस्याद्शिरस्याभ्याम्शिरस्येभ्यः
षष्ठीशिरस्यस्यशिरस्ययोःशिरस्यानाम्
सप्तमीशिरस्येशिरस्ययोःशिरस्येषु
सम्बोधनहे शिरस्यहे शिरस्यौहे शिरस्याः

अर्थ: शिरसि भव यत् सिर संबंधी या सिर पर स्थित
संस्कृत: पर्याय: शीर्षण्य

📚 अमरकोश में:
• स्वच्छ (साफ़-सुथरे) बाल (२.६.९९) — पर्याय: शीर्षण्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

शिरस्य (नपुंसकलिङ्ग)

शिरसि भव यत् सिर संबंधी या सिर पर स्थित

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशिरस्यम्शिरस्येशिरस्यानि
द्वितीयाशिरस्यम्शिरस्येशिरस्यानि
तृतीयाशिरस्येनशिरस्याभ्याम्शिरस्यैः
चतुर्थीशिरस्यायशिरस्याभ्याम्शिरस्येभ्यः
पञ्चमीशिरस्यात् / शिरस्याद्शिरस्याभ्याम्शिरस्येभ्यः
षष्ठीशिरस्यस्यशिरस्ययोःशिरस्यानाम्
सप्तमीशिरस्येशिरस्ययोःशिरस्येषु
सम्बोधनहे शिरस्यहे शिरस्येहे शिरस्यानि

अर्थ: शिरसि भव यत् सिर संबंधी या सिर पर स्थित
संस्कृत: पर्याय: शीर्षण्य

📚 अमरकोश में:
• स्वच्छ (साफ़-सुथरे) बाल (२.६.९९) — पर्याय: शीर्षण्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें