🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:25:29 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

शिशिर (पुंलिङ्ग)

ठंडा, शीतल, सर्द जमा हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशिशिरःशिशिरौशिशिराः
द्वितीयाशिशिरम्शिशिरौशिशिरान्
तृतीयाशिशिरेणशिशिराभ्याम्शिशिरैः
चतुर्थीशिशिरायशिशिराभ्याम्शिशिरेभ्यः
पञ्चमीशिशिरात् / शिशिराद्शिशिराभ्याम्शिशिरेभ्यः
षष्ठीशिशिरस्यशिशिरयोःशिशिराणाम्
सप्तमीशिशिरेशिशिरयोःशिशिरेषु
सम्बोधनहे शिशिरहे शिशिरौहे शिशिराः

अर्थ: ठंडा, शीतल, सर्द जमा हुआ
संस्कृत: पर्याय: सुषीम, जड, तुषार, शीतल, शीत

📚 अमरकोश में:
• ठण्डी वस्तु के अर्थ में (१.३.२१) — पर्याय: सुषीम, जड, तुषार, शीतल, शीत, हिम
• कार्तिक के (१.४.१९) — पर्याय: बाहुल, ऊर्ज, कार्तिकिक, हेमन्त

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

शिशिर (नपुंसकलिङ्ग)

ठंडा, शीतल, सर्द जमा हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशिशिरम्शिशिरेशिशिराणि
द्वितीयाशिशिरम्शिशिरेशिशिराणि
तृतीयाशिशिरेणशिशिराभ्याम्शिशिरैः
चतुर्थीशिशिरायशिशिराभ्याम्शिशिरेभ्यः
पञ्चमीशिशिरात् / शिशिराद्शिशिराभ्याम्शिशिरेभ्यः
षष्ठीशिशिरस्यशिशिरयोःशिशिराणाम्
सप्तमीशिशिरेशिशिरयोःशिशिरेषु
सम्बोधनहे शिशिरहे शिशिरेहे शिशिराणि

अर्थ: ठंडा, शीतल, सर्द जमा हुआ
संस्कृत: पर्याय: सुषीम, जड, तुषार, शीतल, शीत

📚 अमरकोश में:
• ठण्डी वस्तु के अर्थ में (१.३.२१) — पर्याय: सुषीम, जड, तुषार, शीतल, शीत, हिम
• कार्तिक के (१.४.१९) — पर्याय: बाहुल, ऊर्ज, कार्तिकिक, हेमन्त

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें