🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:29:58 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

शिष्य (पुंलिङ्ग)

छात्र, चेला, विद्यार्थी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशिष्यःशिष्यौशिष्याः
द्वितीयाशिष्यम्शिष्यौशिष्यान्
तृतीयाशिष्येणशिष्याभ्याम्शिष्यैः
चतुर्थीशिष्यायशिष्याभ्याम्शिष्येभ्यः
पञ्चमीशिष्यात् / शिष्याद्शिष्याभ्याम्शिष्येभ्यः
षष्ठीशिष्यस्यशिष्ययोःशिष्याणाम्
सप्तमीशिष्येशिष्ययोःशिष्येषु
सम्बोधनहे शिष्यहे शिष्यौहे शिष्याः

अर्थ: छात्र, चेला, विद्यार्थी
संस्कृत: पर्याय: छात्र, अन्तेवासिन्

📚 अमरकोश में:
• शिष्य (२.७.१३) — पर्याय: छात्र, अन्तेवासी

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

शिष्य (नपुंसकलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशिष्यम्शिष्येशिष्याणि
द्वितीयाशिष्यम्शिष्येशिष्याणि
तृतीयाशिष्येणशिष्याभ्याम्शिष्यैः
चतुर्थीशिष्यायशिष्याभ्याम्शिष्येभ्यः
पञ्चमीशिष्यात् / शिष्याद्शिष्याभ्याम्शिष्येभ्यः
षष्ठीशिष्यस्यशिष्ययोःशिष्याणाम्
सप्तमीशिष्येशिष्ययोःशिष्येषु
सम्बोधनहे शिष्यहे शिष्येहे शिष्याणि

अर्थ: —
संस्कृत: पर्याय: छात्र, अन्तेवासिन्

📚 अमरकोश में:
• शिष्य (२.७.१३) — पर्याय: छात्र, अन्तेवासी

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें