🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:25:15 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

शीतशिव (पुंलिङ्ग)

शमीवृक्ष, जैंडी का पेड़

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशीतशिवःशीतशिवौशीतशिवाः
द्वितीयाशीतशिवम्शीतशिवौशीतशिवान्
तृतीयाशीतशिवेनशीतशिवाभ्याम्शीतशिवैः
चतुर्थीशीतशिवायशीतशिवाभ्याम्शीतशिवेभ्यः
पञ्चमीशीतशिवात् / शीतशिवाद्शीतशिवाभ्याम्शीतशिवेभ्यः
षष्ठीशीतशिवस्यशीतशिवयोःशीतशिवानाम्
सप्तमीशीतशिवेशीतशिवयोःशीतशिवेषु
सम्बोधनहे शीतशिवहे शीतशिवौहे शीतशिवाः

अर्थ: शमीवृक्ष, जैंडी का पेड़
संस्कृत: पर्याय: शालेय, छत्रा, मधुरिका, मिसि, मिश्रेय

📚 अमरकोश में:
• सौंफ के नाम (२.४.१०५) — पर्याय: शालेय, छत्रा, मधुरिका, मिसि, मिश्रेया
• शिलापुष्प/छरीला के नाम (२.४.१२२) — पर्याय: कालानुसार्य, वृद्ध, अश्मपुष्प
• सिन्ध का (सेंधा) नमक (२.९.४२) — पर्याय: सैन्धव, माणिमन्थ, सिन्धुज

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

शीतशिव (नपुंसकलिङ्ग)

सेंधा नमक

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशीतशिवम्शीतशिवेशीतशिवानि
द्वितीयाशीतशिवम्शीतशिवेशीतशिवानि
तृतीयाशीतशिवेनशीतशिवाभ्याम्शीतशिवैः
चतुर्थीशीतशिवायशीतशिवाभ्याम्शीतशिवेभ्यः
पञ्चमीशीतशिवात् / शीतशिवाद्शीतशिवाभ्याम्शीतशिवेभ्यः
षष्ठीशीतशिवस्यशीतशिवयोःशीतशिवानाम्
सप्तमीशीतशिवेशीतशिवयोःशीतशिवेषु
सम्बोधनहे शीतशिवहे शीतशिवेहे शीतशिवानि

अर्थ: सेंधा नमक
संस्कृत: पर्याय: शालेय, छत्रा, मधुरिका, मिसि, मिश्रेय

📚 अमरकोश में:
• सौंफ के नाम (२.४.१०५) — पर्याय: शालेय, छत्रा, मधुरिका, मिसि, मिश्रेया
• शिलापुष्प/छरीला के नाम (२.४.१२२) — पर्याय: कालानुसार्य, वृद्ध, अश्मपुष्प
• सिन्ध का (सेंधा) नमक (२.९.४२) — पर्याय: सैन्धव, माणिमन्थ, सिन्धुज

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें