🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:27:39 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

शूद्र (पुंलिङ्ग)

चौथे वर्ण का पुरुष, हिन्दुओं के चार मुख्य वर्णों में से अन्तिम वर्ण का पुरुष

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशूद्रःशूद्रौशूद्राः
द्वितीयाशूद्रम्शूद्रौशूद्रान्
तृतीयाशूद्रेणशूद्राभ्याम्शूद्रैः
चतुर्थीशूद्रायशूद्राभ्याम्शूद्रेभ्यः
पञ्चमीशूद्रात् / शूद्राद्शूद्राभ्याम्शूद्रेभ्यः
षष्ठीशूद्रस्यशूद्रयोःशूद्राणाम्
सप्तमीशूद्रेशूद्रयोःशूद्रेषु
सम्बोधनहे शूद्रहे शूद्रौहे शूद्राः

अर्थ: चौथे वर्ण का पुरुष, हिन्दुओं के चार मुख्य वर्णों में से अन्तिम वर्ण का पुरुष
संस्कृत: पर्याय: अवरवर्ण, वृषल, जघन्यज

📚 अमरकोश में:
• शूद्र के नाम (२.१०.१) — पर्याय: अवरवर्ण, वृषल, जघन्यज

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें