🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:18:55 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

शूलहृत् (पुंलिङ्ग)

शूल (पैना या नोकदार हथियार, नुकीला काँटा) + हृत् (ले जाने वाला, अपहरण करने वाला)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशूलहृत् / शूलहृद्शूलहृतौशूलहृतः
द्वितीयाशूलहृतम्शूलहृतौशूलहृतः
तृतीयाशूलहृताशूलहृद्भ्याम्शूलहृद्भिः
चतुर्थीशूलहृतेशूलहृद्भ्याम्शूलहृद्भ्यः
पञ्चमीशूलहृतःशूलहृद्भ्याम्शूलहृद्भ्यः
षष्ठीशूलहृतःशूलहृतोःशूलहृताम्
सप्तमीशूलहृतिशूलहृतोःशूलहृत्सु
सम्बोधनहे शूलहृत् / हे शूलहृद्हे शूलहृतौहे शूलहृतः

अर्थ: शूल (पैना या नोकदार हथियार, नुकीला काँटा) + हृत् (ले जाने वाला, अपहरण करने वाला)
English: removing sharp pain or colic, Suśr.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

शूलहृत् (नपुंसकलिङ्ग)

शूल (पैना या नोकदार हथियार, नुकीला काँटा) + हृत् (ले जाने वाला, अपहरण करने वाला)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशूलहृत् / शूलहृद्शूलहृतीशूलहृन्ति
द्वितीयाशूलहृत् / शूलहृद्शूलहृतीशूलहृन्ति / शूलहानि
तृतीयाशूलह्ना / शूलहृताशूलहृद्भ्याम् / शूलहभ्याम्शूलहृद्भिः / शूलहभिः
चतुर्थीशूलह्ने / शूलहृतेशूलहृद्भ्याम् / शूलहभ्याम्शूलहृद्भ्यः / शूलहभ्यः
पञ्चमीशूलह्नः / शूलहृतःशूलहृद्भ्याम् / शूलहभ्याम्शूलहृद्भ्यः / शूलहभ्यः
षष्ठीशूलह्नः / शूलहृतःशूलह्नोः / शूलहृतोःशूलह्नाम् / शूलहृताम्
सप्तमीशूलहनि / शूलह्नि / शूलहृतिशूलह्नोः / शूलहृतोःशूलहृत्सु / शूलहसु
सम्बोधनहे शूलहृत् / हे शूलहृद्हे शूलहृतीहे शूलहृन्ति

अर्थ: शूल (पैना या नोकदार हथियार, नुकीला काँटा) + हृत् (ले जाने वाला, अपहरण करने वाला)
English: removing sharp pain or colic, Suśr.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬