🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:40:52 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

श्यामल (पुंलिङ्ग)

काला, गहरीनीला, साँवला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाश्यामलःश्यामलौश्यामलाः
द्वितीयाश्यामलम्श्यामलौश्यामलान्
तृतीयाश्यामलेनश्यामलाभ्याम्श्यामलैः
चतुर्थीश्यामलायश्यामलाभ्याम्श्यामलेभ्यः
पञ्चमीश्यामलात् / श्यामलाद्श्यामलाभ्याम्श्यामलेभ्यः
षष्ठीश्यामलस्यश्यामलयोःश्यामलानाम्
सप्तमीश्यामलेश्यामलयोःश्यामलेषु
सम्बोधनहे श्यामलहे श्यामलौहे श्यामलाः

अर्थ: काला, गहरीनीला, साँवला
संस्कृत: पर्याय: कृष्ण, नील, असित, श्याम, काल

📚 अमरकोश में:
• काले रंग के नाम (१.५.१५) — पर्याय: कृष्ण, नील, असित, श्याम, काल, मेचक

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

श्यामल (नपुंसकलिङ्ग)

काला, गहरीनीला, साँवला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाश्यामलम्श्यामलेश्यामलानि
द्वितीयाश्यामलम्श्यामलेश्यामलानि
तृतीयाश्यामलेनश्यामलाभ्याम्श्यामलैः
चतुर्थीश्यामलायश्यामलाभ्याम्श्यामलेभ्यः
पञ्चमीश्यामलात् / श्यामलाद्श्यामलाभ्याम्श्यामलेभ्यः
षष्ठीश्यामलस्यश्यामलयोःश्यामलानाम्
सप्तमीश्यामलेश्यामलयोःश्यामलेषु
सम्बोधनहे श्यामलहे श्यामलेहे श्यामलानि

अर्थ: काला, गहरीनीला, साँवला
संस्कृत: पर्याय: कृष्ण, नील, असित, श्याम, काल

📚 अमरकोश में:
• काले रंग के नाम (१.५.१५) — पर्याय: कृष्ण, नील, असित, श्याम, काल, मेचक

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें