🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:36:17 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

श्रुतधि (पुंलिङ्ग)

श्रुत (सुज्ञात, प्रसिद्ध) + धि (आधार, भंडार)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाश्रुतधिःश्रुतधीश्रुतधयः
द्वितीयाश्रुतधिम्श्रुतधीश्रुतधीन्
तृतीयाश्रुतधिनाश्रुतधिभ्याम्श्रुतधिभिः
चतुर्थीश्रुतधयेश्रुतधिभ्याम्श्रुतधिभ्यः
पञ्चमीश्रुतधेःश्रुतधिभ्याम्श्रुतधिभ्यः
षष्ठीश्रुतधेःश्रुतध्योःश्रुतधीनाम्
सप्तमीश्रुतधौश्रुतध्योःश्रुतधिषु
सम्बोधनहे श्रुतधेहे श्रुतधीहे श्रुतधयः

अर्थ: श्रुत (सुज्ञात, प्रसिद्ध) + धि (आधार, भंडार)
English: ‘receptacle of knowledge’, N. of a man, Kathās.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬