🕉️ 23 November 2026, Monday · 05:04:18 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

श्रेष्ठ (पुंलिङ्ग)

अतिशयेन प्रशस्यः, इष्ठन्, श्रादेशः

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाश्रेष्ठःश्रेष्ठौश्रेष्ठाः
द्वितीयाश्रेष्ठम्श्रेष्ठौश्रेष्ठान्
तृतीयाश्रेष्ठेनश्रेष्ठाभ्याम्श्रेष्ठैः
चतुर्थीश्रेष्ठायश्रेष्ठाभ्याम्श्रेष्ठेभ्यः
पञ्चमीश्रेष्ठात् / श्रेष्ठाद्श्रेष्ठाभ्याम्श्रेष्ठेभ्यः
षष्ठीश्रेष्ठस्यश्रेष्ठयोःश्रेष्ठानाम्
सप्तमीश्रेष्ठेश्रेष्ठयोःश्रेष्ठेषु
सम्बोधनहे श्रेष्ठहे श्रेष्ठौहे श्रेष्ठाः

अर्थ: अतिशयेन प्रशस्यः, इष्ठन्, श्रादेशः
संस्कृत: पर्याय: श्रेयस्, पुष्कल, सत्तम, अतिशोभन

📚 अमरकोश में:
• अत्यन्त श्रेष्ठ (३.१.५८) — पर्याय: श्रेयान्, पुष्कल, सत्तम, अतिशोभन
• ग्रामणी (३.३.५६) — पर्याय: नाई, गाँव
• सार (३.३.१७९) — पर्याय: बल, स्थिर, न्यायोचित

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

श्रेष्ठ (नपुंसकलिङ्ग)

अतिशयेन प्रशस्यः, इष्ठन्, श्रादेशः

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाश्रेष्ठम्श्रेष्ठेश्रेष्ठानि
द्वितीयाश्रेष्ठम्श्रेष्ठेश्रेष्ठानि
तृतीयाश्रेष्ठेनश्रेष्ठाभ्याम्श्रेष्ठैः
चतुर्थीश्रेष्ठायश्रेष्ठाभ्याम्श्रेष्ठेभ्यः
पञ्चमीश्रेष्ठात् / श्रेष्ठाद्श्रेष्ठाभ्याम्श्रेष्ठेभ्यः
षष्ठीश्रेष्ठस्यश्रेष्ठयोःश्रेष्ठानाम्
सप्तमीश्रेष्ठेश्रेष्ठयोःश्रेष्ठेषु
सम्बोधनहे श्रेष्ठहे श्रेष्ठेहे श्रेष्ठानि

अर्थ: अतिशयेन प्रशस्यः, इष्ठन्, श्रादेशः
संस्कृत: पर्याय: श्रेयस्, पुष्कल, सत्तम, अतिशोभन

📚 अमरकोश में:
• अत्यन्त श्रेष्ठ (३.१.५८) — पर्याय: श्रेयान्, पुष्कल, सत्तम, अतिशोभन
• ग्रामणी (३.३.५६) — पर्याय: नाई, गाँव
• सार (३.३.१७९) — पर्याय: बल, स्थिर, न्यायोचित

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬