🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:25:44 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

श्वसन (पुंलिङ्ग)

हवा, वायु

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाश्वसनःश्वसनौश्वसनाः
द्वितीयाश्वसनम्श्वसनौश्वसनान्
तृतीयाश्वसनेनश्वसनाभ्याम्श्वसनैः
चतुर्थीश्वसनायश्वसनाभ्याम्श्वसनेभ्यः
पञ्चमीश्वसनात् / श्वसनाद्श्वसनाभ्याम्श्वसनेभ्यः
षष्ठीश्वसनस्यश्वसनयोःश्वसनानाम्
सप्तमीश्वसनेश्वसनयोःश्वसनेषु
सम्बोधनहे श्वसनहे श्वसनौहे श्वसनाः

अर्थ: हवा, वायु
संस्कृत: पर्याय: स्पर्शन, वायु, मातरिश्वन्, सदागति, पृषदश्व

📚 अमरकोश में:
• वायु के नाम (१.१.७४) — पर्याय: स्पर्शन, वायु, मातरिश्वा, सदागति, पृषदश्व, गन्धवह, गन्धवाह, अनिल, आशुग
• मैनफल के नाम (२.४.५२) — पर्याय: पिण्डीतक, मरुबक, करहाटक

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

श्वसन (नपुंसकलिङ्ग)

श्वास, साँस लेना, साँस निकालना

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाश्वसनम्श्वसनेश्वसनानि
द्वितीयाश्वसनम्श्वसनेश्वसनानि
तृतीयाश्वसनेनश्वसनाभ्याम्श्वसनैः
चतुर्थीश्वसनायश्वसनाभ्याम्श्वसनेभ्यः
पञ्चमीश्वसनात् / श्वसनाद्श्वसनाभ्याम्श्वसनेभ्यः
षष्ठीश्वसनस्यश्वसनयोःश्वसनानाम्
सप्तमीश्वसनेश्वसनयोःश्वसनेषु
सम्बोधनहे श्वसनहे श्वसनेहे श्वसनानि

अर्थ: श्वास, साँस लेना, साँस निकालना
संस्कृत: पर्याय: स्पर्शन, वायु, मातरिश्वन्, सदागति, पृषदश्व

📚 अमरकोश में:
• वायु के नाम (१.१.७४) — पर्याय: स्पर्शन, वायु, मातरिश्वा, सदागति, पृषदश्व, गन्धवह, गन्धवाह, अनिल, आशुग
• मैनफल के नाम (२.४.५२) — पर्याय: पिण्डीतक, मरुबक, करहाटक

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें