🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:15:09 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

सगोत्र (पुंलिङ्ग)

एक ही कुल में उत्पन्न, बन्धु, रिश्तेदार

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासगोत्रःसगोत्रौसगोत्राः
द्वितीयासगोत्रम्सगोत्रौसगोत्रान्
तृतीयासगोत्रेणसगोत्राभ्याम्सगोत्रैः
चतुर्थीसगोत्रायसगोत्राभ्याम्सगोत्रेभ्यः
पञ्चमीसगोत्रात् / सगोत्राद्सगोत्राभ्याम्सगोत्रेभ्यः
षष्ठीसगोत्रस्यसगोत्रयोःसगोत्राणाम्
सप्तमीसगोत्रेसगोत्रयोःसगोत्रेषु
सम्बोधनहे सगोत्रहे सगोत्रौहे सगोत्राः

अर्थ: एक ही कुल में उत्पन्न, बन्धु, रिश्तेदार
संस्कृत: पर्याय: बान्धव, ज्ञाति, बन्धु, स्व, स्वजन

📚 अमरकोश में:
• सम्बन्धी (२.६.३४) — पर्याय: बान्धव, ज्ञाति, बन्धु, स्व, स्वजन
• दायाद (३.३.९६) — पर्याय: पुत्र

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

सगोत्र (नपुंसकलिङ्ग)

एक ही कुल में उत्पन्न, बन्धु, रिश्तेदार

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासगोत्रम्सगोत्रेसगोत्राणि
द्वितीयासगोत्रम्सगोत्रेसगोत्राणि
तृतीयासगोत्रेणसगोत्राभ्याम्सगोत्रैः
चतुर्थीसगोत्रायसगोत्राभ्याम्सगोत्रेभ्यः
पञ्चमीसगोत्रात् / सगोत्राद्सगोत्राभ्याम्सगोत्रेभ्यः
षष्ठीसगोत्रस्यसगोत्रयोःसगोत्राणाम्
सप्तमीसगोत्रेसगोत्रयोःसगोत्रेषु
सम्बोधनहे सगोत्रहे सगोत्रेहे सगोत्राणि

अर्थ: एक ही कुल में उत्पन्न, बन्धु, रिश्तेदार
संस्कृत: पर्याय: बान्धव, ज्ञाति, बन्धु, स्व, स्वजन

📚 अमरकोश में:
• सम्बन्धी (२.६.३४) — पर्याय: बान्धव, ज्ञाति, बन्धु, स्व, स्वजन
• दायाद (३.३.९६) — पर्याय: पुत्र

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें