🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:17:29 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

सज्जन (नपुंसकलिङ्ग)

जकड़ना, बाँधना

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासज्जनम्सज्जनेसज्जनानि
द्वितीयासज्जनम्सज्जनेसज्जनानि
तृतीयासज्जनेनसज्जनाभ्याम्सज्जनैः
चतुर्थीसज्जनायसज्जनाभ्याम्सज्जनेभ्यः
पञ्चमीसज्जनात् / सज्जनाद्सज्जनाभ्याम्सज्जनेभ्यः
षष्ठीसज्जनस्यसज्जनयोःसज्जनानाम्
सप्तमीसज्जनेसज्जनयोःसज्जनेषु
सम्बोधनहे सज्जनहे सज्जनेहे सज्जनानि

अर्थ: जकड़ना, बाँधना
संस्कृत: पर्याय: महाकुल, कुलीन, आर्य, सभ्य, साधु

📚 अमरकोश में:
• (पड़ाव का) पहरा (२.८.३३) — पर्याय: उपरक्षण, हाथी, घोड़े, रथ, पैदल
• समान (३.३.१३५) — पर्याय: बराबर
• कुलीन/श्रेष्ठ व्यक्ति (२.७.३) — पर्याय: महाकुल, कुलीन, आर्य, सभ्य, साधु, ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ, भिक्षु

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

सज्जन (पुंलिङ्ग)

भद्रपुरुष

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासज्जनःसज्जनौसज्जनाः
द्वितीयासज्जनम्सज्जनौसज्जनान्
तृतीयासज्जनेनसज्जनाभ्याम्सज्जनैः
चतुर्थीसज्जनायसज्जनाभ्याम्सज्जनेभ्यः
पञ्चमीसज्जनात् / सज्जनाद्सज्जनाभ्याम्सज्जनेभ्यः
षष्ठीसज्जनस्यसज्जनयोःसज्जनानाम्
सप्तमीसज्जनेसज्जनयोःसज्जनेषु
सम्बोधनहे सज्जनहे सज्जनौहे सज्जनाः

अर्थ: भद्रपुरुष
संस्कृत: पर्याय: महाकुल, कुलीन, आर्य, सभ्य, साधु

📚 अमरकोश में:
• (पड़ाव का) पहरा (२.८.३३) — पर्याय: उपरक्षण, हाथी, घोड़े, रथ, पैदल
• समान (३.३.१३५) — पर्याय: बराबर
• कुलीन/श्रेष्ठ व्यक्ति (२.७.३) — पर्याय: महाकुल, कुलीन, आर्य, सभ्य, साधु, ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ, भिक्षु

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें