🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:18:07 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

सत्त्व (नपुंसकलिङ्ग)

होने का भाव, अस्तित्व, सत्ता

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासत्त्वम्सत्त्वेसत्त्वानि
द्वितीयासत्त्वम्सत्त्वेसत्त्वानि
तृतीयासत्त्वेनसत्त्वाभ्याम्सत्त्वैः
चतुर्थीसत्त्वायसत्त्वाभ्याम्सत्त्वेभ्यः
पञ्चमीसत्त्वात् / सत्त्वाद्सत्त्वाभ्याम्सत्त्वेभ्यः
षष्ठीसत्त्वस्यसत्त्वयोःसत्त्वानाम्
सप्तमीसत्त्वेसत्त्वयोःसत्त्वेषु
सम्बोधनहे सत्त्वहे सत्त्वेहे सत्त्वानि

अर्थ: होने का भाव, अस्तित्व, सत्ता
संस्कृत: पर्याय: रजस्, तमस्, रस

📚 अमरकोश में:
• सत्त्व, रज और तम (१.४.३१) — पर्याय: रज, तम
• गुण (३.३.५३) — पर्याय: धनुष, द्रव्य, शौर्य, सन्धि

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें