🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:15:53 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

सत्य (पुंलिङ्ग)

सच्चा, वास्तविक, असली, जैसा कि सत्यब्रत, सत्यसन्घ में

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासत्यःसत्यौसत्याः
द्वितीयासत्यम्सत्यौसत्यान्
तृतीयासत्येनसत्याभ्याम्सत्यैः
चतुर्थीसत्यायसत्याभ्याम्सत्येभ्यः
पञ्चमीसत्यात् / सत्याद्सत्याभ्याम्सत्येभ्यः
षष्ठीसत्यस्यसत्ययोःसत्यानाम्
सप्तमीसत्येसत्ययोःसत्येषु
सम्बोधनहे सत्यहे सत्यौहे सत्याः

अर्थ: सच्चा, वास्तविक, असली, जैसा कि सत्यब्रत, सत्यसन्घ में
संस्कृत: पर्याय: तथ्य, ऋत, सम्यक्

📚 अमरकोश में:
• सत्य के नाम (१.६.२४) — पर्याय: तथ्य, ऋत, सम्यक्
• सत् (३.३.९०) — पर्याय: सज्जन, विद्यमान, प्रशंसनीय, पूज्य
• भूत (३.३.८५) — पर्याय: योग्य, पृथ्वी, प्राणी, बीता, समान

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

सत्य (नपुंसकलिङ्ग)

सच्चा, वास्तविक, असली, जैसा कि सत्यब्रत, सत्यसन्घ में

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासत्यम्सत्येसत्यानि
द्वितीयासत्यम्सत्येसत्यानि
तृतीयासत्येनसत्याभ्याम्सत्यैः
चतुर्थीसत्यायसत्याभ्याम्सत्येभ्यः
पञ्चमीसत्यात् / सत्याद्सत्याभ्याम्सत्येभ्यः
षष्ठीसत्यस्यसत्ययोःसत्यानाम्
सप्तमीसत्येसत्ययोःसत्येषु
सम्बोधनहे सत्यहे सत्येहे सत्यानि

अर्थ: सच्चा, वास्तविक, असली, जैसा कि सत्यब्रत, सत्यसन्घ में
संस्कृत: पर्याय: तथ्य, ऋत, सम्यक्

📚 अमरकोश में:
• सत्य के नाम (१.६.२४) — पर्याय: तथ्य, ऋत, सम्यक्
• सत् (३.३.९०) — पर्याय: सज्जन, विद्यमान, प्रशंसनीय, पूज्य
• भूत (३.३.८५) — पर्याय: योग्य, पृथ्वी, प्राणी, बीता, समान

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें