🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:37:10 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

समक्ष (पुंलिङ्ग)

आँखों के सामने मौजूद, दर्शनीय, वर्तमान

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासमक्षःसमक्षौसमक्षाः
द्वितीयासमक्षम्समक्षौसमक्षान्
तृतीयासमक्षेणसमक्षाभ्याम्समक्षैः
चतुर्थीसमक्षायसमक्षाभ्याम्समक्षेभ्यः
पञ्चमीसमक्षात् / समक्षाद्समक्षाभ्याम्समक्षेभ्यः
षष्ठीसमक्षस्यसमक्षयोःसमक्षाणाम्
सप्तमीसमक्षेसमक्षयोःसमक्षेषु
सम्बोधनहे समक्षहे समक्षौहे समक्षाः

अर्थ: आँखों के सामने मौजूद, दर्शनीय, वर्तमान

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

समक्ष (नपुंसकलिङ्ग)

आँखों के सामने मौजूद, दर्शनीय, वर्तमान

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासमक्षम्समक्षेसमक्षाणि
द्वितीयासमक्षम्समक्षेसमक्षाणि
तृतीयासमक्षेणसमक्षाभ्याम्समक्षैः
चतुर्थीसमक्षायसमक्षाभ्याम्समक्षेभ्यः
पञ्चमीसमक्षात् / समक्षाद्समक्षाभ्याम्समक्षेभ्यः
षष्ठीसमक्षस्यसमक्षयोःसमक्षाणाम्
सप्तमीसमक्षेसमक्षयोःसमक्षेषु
सम्बोधनहे समक्षहे समक्षेहे समक्षाणि

अर्थ: आँखों के सामने मौजूद, दर्शनीय, वर्तमान

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें