🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:02:51 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

समर्याद (पुंलिङ्ग)

सीमित, बंधा हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासमर्यादःसमर्यादौसमर्यादाः
द्वितीयासमर्यादम्समर्यादौसमर्यादान्
तृतीयासमर्यादेनसमर्यादाभ्याम्समर्यादैः
चतुर्थीसमर्यादायसमर्यादाभ्याम्समर्यादेभ्यः
पञ्चमीसमर्यादात् / समर्यादाद्समर्यादाभ्याम्समर्यादेभ्यः
षष्ठीसमर्यादस्यसमर्यादयोःसमर्यादानाम्
सप्तमीसमर्यादेसमर्यादयोःसमर्यादेषु
सम्बोधनहे समर्यादहे समर्यादौहे समर्यादाः

अर्थ: सीमित, बंधा हुआ
संस्कृत: पर्याय: समीप, निकट, आसन्न, सन्निकृष्ट, सनीड

📚 अमरकोश में:
• समीप के और नाम (३.१.६६) — पर्याय: सदेश, अभ्याश, सविध, सवेश, उपकण्ठ, अन्तिक, अभ्यर्ण, अभ्यग्र

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

समर्याद (नपुंसकलिङ्ग)

सीमित, बंधा हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासमर्यादम्समर्यादेसमर्यादानि
द्वितीयासमर्यादम्समर्यादेसमर्यादानि
तृतीयासमर्यादेनसमर्यादाभ्याम्समर्यादैः
चतुर्थीसमर्यादायसमर्यादाभ्याम्समर्यादेभ्यः
पञ्चमीसमर्यादात् / समर्यादाद्समर्यादाभ्याम्समर्यादेभ्यः
षष्ठीसमर्यादस्यसमर्यादयोःसमर्यादानाम्
सप्तमीसमर्यादेसमर्यादयोःसमर्यादेषु
सम्बोधनहे समर्यादहे समर्यादेहे समर्यादानि

अर्थ: सीमित, बंधा हुआ
संस्कृत: पर्याय: समीप, निकट, आसन्न, सन्निकृष्ट, सनीड

📚 अमरकोश में:
• समीप के और नाम (३.१.६६) — पर्याय: सदेश, अभ्याश, सविध, सवेश, उपकण्ठ, अन्तिक, अभ्यर्ण, अभ्यग्र

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें