🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:07:07 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

समुद्र (पुंलिङ्ग)

मुहर बंद, मुहर लगा हुआ, मुद्रांकित

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासमुद्रःसमुद्रौसमुद्राः
द्वितीयासमुद्रम्समुद्रौसमुद्रान्
तृतीयासमुद्रेणसमुद्राभ्याम्समुद्रैः
चतुर्थीसमुद्रायसमुद्राभ्याम्समुद्रेभ्यः
पञ्चमीसमुद्रात् / समुद्राद्समुद्राभ्याम्समुद्रेभ्यः
षष्ठीसमुद्रस्यसमुद्रयोःसमुद्राणाम्
सप्तमीसमुद्रेसमुद्रयोःसमुद्रेषु
सम्बोधनहे समुद्रहे समुद्रौहे समुद्राः

अर्थ: मुहर बंद, मुहर लगा हुआ, मुद्रांकित
संस्कृत: पर्याय: अब्धि, अकूपार, पारावार, सरित्पति, उदन्वत्

📚 अमरकोश में:
• समुद्र के नाम (१.१०.१) — पर्याय: अब्धि, अकूपार, पारावार, सरित्पति, उदन्वान्, उदधि, सिन्धु, सरस्वान्, सागर, अर्णव
• वेला (३.३.२०७) — पर्याय: समय, सीमा
• सरस्वान् (३.३.६४) — पर्याय: नद

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

समुद्र (नपुंसकलिङ्ग)

मुहर बंद, मुहर लगा हुआ, मुद्रांकित

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासमुद्रम्समुद्रेसमुद्राणि
द्वितीयासमुद्रम्समुद्रेसमुद्राणि
तृतीयासमुद्रेणसमुद्राभ्याम्समुद्रैः
चतुर्थीसमुद्रायसमुद्राभ्याम्समुद्रेभ्यः
पञ्चमीसमुद्रात् / समुद्राद्समुद्राभ्याम्समुद्रेभ्यः
षष्ठीसमुद्रस्यसमुद्रयोःसमुद्राणाम्
सप्तमीसमुद्रेसमुद्रयोःसमुद्रेषु
सम्बोधनहे समुद्रहे समुद्रेहे समुद्राणि

अर्थ: मुहर बंद, मुहर लगा हुआ, मुद्रांकित
संस्कृत: पर्याय: अब्धि, अकूपार, पारावार, सरित्पति, उदन्वत्

📚 अमरकोश में:
• समुद्र के नाम (१.१०.१) — पर्याय: अब्धि, अकूपार, पारावार, सरित्पति, उदन्वान्, उदधि, सिन्धु, सरस्वान्, सागर, अर्णव
• वेला (३.३.२०७) — पर्याय: समय, सीमा
• सरस्वान् (३.३.६४) — पर्याय: नद

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें