🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:11:43 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

सरस्वत् (पुंलिङ्ग)

सजल, जलयुक्त

🔎 आपका लिखा रूप सरस्वति = सप्तमी विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासरस्वान्सरस्वन्तौसरस्वन्तः
द्वितीयासरस्वन्तम्सरस्वन्तौसरस्वतः
तृतीयासरस्वतासरस्वद्भ्याम्सरस्वद्भिः
चतुर्थीसरस्वतेसरस्वद्भ्याम्सरस्वद्भ्यः
पञ्चमीसरस्वतःसरस्वद्भ्याम्सरस्वद्भ्यः
षष्ठीसरस्वतःसरस्वतोःसरस्वताम्
सप्तमीसरस्वतिसरस्वतोःसरस्वत्सु
सम्बोधनहे सरस्वन्हे सरस्वन्तौहे सरस्वन्तः

अर्थ: सजल, जलयुक्त
संस्कृत: समुद्रः, नदविशेषः · पर्याय: समुद्र, अब्धि, अकूपार, पारावार, सरित्पति

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

सरस्वती (स्त्रीलिङ्ग)

वाणी और ज्ञान की अधिष्ठात्री देवी जिसका वर्णन ब्रह्मा की पत्नी के रुप में किया गया हैं

🔎 आपका लिखा रूप सरस्वति = सम्बोधन, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासरस्वतीसरस्वत्यौसरस्वत्यः
द्वितीयासरस्वतीम्सरस्वत्यौसरस्वतीः
तृतीयासरस्वत्यासरस्वतीभ्याम्सरस्वतीभिः
चतुर्थीसरस्वत्यैसरस्वतीभ्याम्सरस्वतीभ्यः
पञ्चमीसरस्वत्याःसरस्वतीभ्याम्सरस्वतीभ्यः
षष्ठीसरस्वत्याःसरस्वत्योःसरस्वतीनाम्
सप्तमीसरस्वत्याम्सरस्वत्योःसरस्वतीषु
सम्बोधनहे सरस्वतिहे सरस्वत्यौहे सरस्वत्यः

अर्थ: वाणी और ज्ञान की अधिष्ठात्री देवी जिसका वर्णन ब्रह्मा की पत्नी के रुप में किया गया हैं
संस्कृत: नदी, सरस्वती नदी · पर्याय: ब्राह्मी, भारती, भाषा, गिर्, वाच्

📚 अमरकोश में:
• नदी के और नाम (१.१०.३१) — पर्याय: कूलंकषा, निर्झरिणी, रोधोवक्रा
• वाणी के नाम (१.६.१) — पर्याय: ब्राह्मी, भारती, भाषा, गिर्, वाच्, वाणी

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬