🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:23:36 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

सरस्वती (स्त्रीलिङ्ग)

वाणी और ज्ञान की अधिष्ठात्री देवी जिसका वर्णन ब्रह्मा की पत्नी के रुप में किया गया हैं

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासरस्वतीसरस्वत्यौसरस्वत्यः
द्वितीयासरस्वतीम्सरस्वत्यौसरस्वतीः
तृतीयासरस्वत्यासरस्वतीभ्याम्सरस्वतीभिः
चतुर्थीसरस्वत्यैसरस्वतीभ्याम्सरस्वतीभ्यः
पञ्चमीसरस्वत्याःसरस्वतीभ्याम्सरस्वतीभ्यः
षष्ठीसरस्वत्याःसरस्वत्योःसरस्वतीनाम्
सप्तमीसरस्वत्याम्सरस्वत्योःसरस्वतीषु
सम्बोधनहे सरस्वतिहे सरस्वत्यौहे सरस्वत्यः

अर्थ: वाणी और ज्ञान की अधिष्ठात्री देवी जिसका वर्णन ब्रह्मा की पत्नी के रुप में किया गया हैं
संस्कृत: पर्याय: ब्राह्मी, भारती, भाषा, गिर्, वाच्

📚 अमरकोश में:
• नदी के और नाम (१.१०.३१) — पर्याय: कूलंकषा, निर्झरिणी, रोधोवक्रा
• वाणी के नाम (१.६.१) — पर्याय: ब्राह्मी, भारती, भाषा, गिर्, वाच्, वाणी

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬