🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:47:38 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

सर्वज्ञ (पुंलिङ्ग)

सबकुछ जानने वाला, सर्वज्ञ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासर्वज्ञःसर्वज्ञौसर्वज्ञाः
द्वितीयासर्वज्ञम्सर्वज्ञौसर्वज्ञान्
तृतीयासर्वज्ञेनसर्वज्ञाभ्याम्सर्वज्ञैः
चतुर्थीसर्वज्ञायसर्वज्ञाभ्याम्सर्वज्ञेभ्यः
पञ्चमीसर्वज्ञात् / सर्वज्ञाद्सर्वज्ञाभ्याम्सर्वज्ञेभ्यः
षष्ठीसर्वज्ञस्यसर्वज्ञयोःसर्वज्ञानाम्
सप्तमीसर्वज्ञेसर्वज्ञयोःसर्वज्ञेषु
सम्बोधनहे सर्वज्ञहे सर्वज्ञौहे सर्वज्ञाः

अर्थ: सबकुछ जानने वाला, सर्वज्ञ
संस्कृत: पर्याय: सुगत, बुद्ध, धर्मराज, तथागत, समन्तभद्र

📚 अमरकोश में:
• भगवान् बुद्ध के नाम (१.१.१३) — पर्याय: सुगत, बुद्ध, धर्मराज, तथागत, समन्तभद्र, भगवान्, मारजित्, लोकजित्, जिन
• शिव के और नाम (१.१.३९) — पर्याय: वामदेव, महादेव, विरूपाक्ष, त्रिलोचन, कृशानुरेता, धूर्जटि, नीललोहित

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

सर्वज्ञ (नपुंसकलिङ्ग)

सबकुछ जानने वाला, सर्वज्ञ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासर्वज्ञम्सर्वज्ञेसर्वज्ञानि
द्वितीयासर्वज्ञम्सर्वज्ञेसर्वज्ञानि
तृतीयासर्वज्ञेनसर्वज्ञाभ्याम्सर्वज्ञैः
चतुर्थीसर्वज्ञायसर्वज्ञाभ्याम्सर्वज्ञेभ्यः
पञ्चमीसर्वज्ञात् / सर्वज्ञाद्सर्वज्ञाभ्याम्सर्वज्ञेभ्यः
षष्ठीसर्वज्ञस्यसर्वज्ञयोःसर्वज्ञानाम्
सप्तमीसर्वज्ञेसर्वज्ञयोःसर्वज्ञेषु
सम्बोधनहे सर्वज्ञहे सर्वज्ञेहे सर्वज्ञानि

अर्थ: सबकुछ जानने वाला, सर्वज्ञ
संस्कृत: पर्याय: सुगत, बुद्ध, धर्मराज, तथागत, समन्तभद्र

📚 अमरकोश में:
• भगवान् बुद्ध के नाम (१.१.१३) — पर्याय: सुगत, बुद्ध, धर्मराज, तथागत, समन्तभद्र, भगवान्, मारजित्, लोकजित्, जिन
• शिव के और नाम (१.१.३९) — पर्याय: वामदेव, महादेव, विरूपाक्ष, त्रिलोचन, कृशानुरेता, धूर्जटि, नीललोहित

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬