🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:26:26 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

सामुद्र (पुंलिङ्ग)

समुद्र में उत्पन्न, समुद्रसंबंधी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासामुद्रःसामुद्रौसामुद्राः
द्वितीयासामुद्रम्सामुद्रौसामुद्रान्
तृतीयासामुद्रेणसामुद्राभ्याम्सामुद्रैः
चतुर्थीसामुद्रायसामुद्राभ्याम्सामुद्रेभ्यः
पञ्चमीसामुद्रात् / सामुद्राद्सामुद्राभ्याम्सामुद्रेभ्यः
षष्ठीसामुद्रस्यसामुद्रयोःसामुद्राणाम्
सप्तमीसामुद्रेसामुद्रयोःसामुद्रेषु
सम्बोधनहे सामुद्रहे सामुद्रौहे सामुद्राः

अर्थ: समुद्र में उत्पन्न, समुद्रसंबंधी
संस्कृत: पर्याय: लवण, अक्षीव, वशिर

📚 अमरकोश में:
• समुद्री नमक (२.९.४२) — पर्याय: लवण, अक्षीव, वशिर

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

सामुद्र (नपुंसकलिङ्ग)

समुद्र में उत्पन्न, समुद्रसंबंधी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासामुद्रम्सामुद्रेसामुद्राणि
द्वितीयासामुद्रम्सामुद्रेसामुद्राणि
तृतीयासामुद्रेणसामुद्राभ्याम्सामुद्रैः
चतुर्थीसामुद्रायसामुद्राभ्याम्सामुद्रेभ्यः
पञ्चमीसामुद्रात् / सामुद्राद्सामुद्राभ्याम्सामुद्रेभ्यः
षष्ठीसामुद्रस्यसामुद्रयोःसामुद्राणाम्
सप्तमीसामुद्रेसामुद्रयोःसामुद्रेषु
सम्बोधनहे सामुद्रहे सामुद्रेहे सामुद्राणि

अर्थ: समुद्र में उत्पन्न, समुद्रसंबंधी
संस्कृत: पर्याय: लवण, अक्षीव, वशिर

📚 अमरकोश में:
• समुद्री नमक (२.९.४२) — पर्याय: लवण, अक्षीव, वशिर

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬