🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:22:28 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

सारथि (पुंलिङ्ग)

सह रथेन सरथः घोटकः तत्र नियुक्तः इञ् वा रथवान

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासारथिःसारथीसारथयः
द्वितीयासारथिम्सारथीसारथीन्
तृतीयासारथिनासारथिभ्याम्सारथिभिः
चतुर्थीसारथयेसारथिभ्याम्सारथिभ्यः
पञ्चमीसारथेःसारथिभ्याम्सारथिभ्यः
षष्ठीसारथेःसारथ्योःसारथीनाम्
सप्तमीसारथौसारथ्योःसारथिषु
सम्बोधनहे सारथेहे सारथीहे सारथयः

अर्थ: सह रथेन सरथः घोटकः तत्र नियुक्तः इञ् वा रथवान
संस्कृत: पर्याय: नियन्तृ, प्राजितृ, यन्तृ, सूत, क्षन्त्रृ

📚 अमरकोश में:
• क्षत्ता (३.३.७०) — पर्याय: द्वारपाल, क्षत्रिया
• सादी (३.३.११५) — पर्याय: घुड़सवार
• सारथि (२.८.५९) — पर्याय: नियन्ता, प्राजिता, यन्ता, सूत, क्षत्ता

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें