🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:00:47 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

सार्गल (पुंलिङ्ग)

रोका हुआ, अवरुद्ध, अड़चन वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासार्गलःसार्गलौसार्गलाः
द्वितीयासार्गलम्सार्गलौसार्गलान्
तृतीयासार्गलेनसार्गलाभ्याम्सार्गलैः
चतुर्थीसार्गलायसार्गलाभ्याम्सार्गलेभ्यः
पञ्चमीसार्गलात् / सार्गलाद्सार्गलाभ्याम्सार्गलेभ्यः
षष्ठीसार्गलस्यसार्गलयोःसार्गलानाम्
सप्तमीसार्गलेसार्गलयोःसार्गलेषु
सम्बोधनहे सार्गलहे सार्गलौहे सार्गलाः

अर्थ: रोका हुआ, अवरुद्ध, अड़चन वाला

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

सार्गल (नपुंसकलिङ्ग)

रोका हुआ, अवरुद्ध, अड़चन वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासार्गलम्सार्गलेसार्गलानि
द्वितीयासार्गलम्सार्गलेसार्गलानि
तृतीयासार्गलेनसार्गलाभ्याम्सार्गलैः
चतुर्थीसार्गलायसार्गलाभ्याम्सार्गलेभ्यः
पञ्चमीसार्गलात् / सार्गलाद्सार्गलाभ्याम्सार्गलेभ्यः
षष्ठीसार्गलस्यसार्गलयोःसार्गलानाम्
सप्तमीसार्गलेसार्गलयोःसार्गलेषु
सम्बोधनहे सार्गलहे सार्गलेहे सार्गलानि

अर्थ: रोका हुआ, अवरुद्ध, अड़चन वाला

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें