🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:24:52 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

सार्ध (पुंलिङ्ग)

जिसमें आधा बढ़ा हुआ हो, जिसमें आधा जुड़ा हुआ हो, जिसमें आधा अधिक हो

🔎 आपका लिखा रूप सार्धम् = द्वितीया विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासार्धःसार्धौसार्धाः
द्वितीयासार्धम्सार्धौसार्धान्
तृतीयासार्धेनसार्धाभ्याम्सार्धैः
चतुर्थीसार्धायसार्धाभ्याम्सार्धेभ्यः
पञ्चमीसार्धात् / सार्धाद्सार्धाभ्याम्सार्धेभ्यः
षष्ठीसार्धस्यसार्धयोःसार्धानाम्
सप्तमीसार्धेसार्धयोःसार्धेषु
सम्बोधनहे सार्धहे सार्धौहे सार्धाः

अर्थ: जिसमें आधा बढ़ा हुआ हो, जिसमें आधा जुड़ा हुआ हो, जिसमें आधा अधिक हो

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

सार्ध (नपुंसकलिङ्ग)

जिसमें आधा बढ़ा हुआ हो, जिसमें आधा जुड़ा हुआ हो, जिसमें आधा अधिक हो

🔎 आपका लिखा रूप सार्धम् = प्रथमा विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासार्धम्सार्धेसार्धानि
द्वितीयासार्धम्सार्धेसार्धानि
तृतीयासार्धेनसार्धाभ्याम्सार्धैः
चतुर्थीसार्धायसार्धाभ्याम्सार्धेभ्यः
पञ्चमीसार्धात् / सार्धाद्सार्धाभ्याम्सार्धेभ्यः
षष्ठीसार्धस्यसार्धयोःसार्धानाम्
सप्तमीसार्धेसार्धयोःसार्धेषु
सम्बोधनहे सार्धहे सार्धेहे सार्धानि

अर्थ: जिसमें आधा बढ़ा हुआ हो, जिसमें आधा जुड़ा हुआ हो, जिसमें आधा अधिक हो

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬