🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:07:25 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

सावधि (पुंलिङ्ग)

सीमायुक्त, सीमित, समापिका, परिभाषित, सीमाबद्ध

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासावधिःसावधीसावधयः
द्वितीयासावधिम्सावधीसावधीन्
तृतीयासावधिनासावधिभ्याम्सावधिभिः
चतुर्थीसावधयेसावधिभ्याम्सावधिभ्यः
पञ्चमीसावधेःसावधिभ्याम्सावधिभ्यः
षष्ठीसावधेःसावध्योःसावधीनाम्
सप्तमीसावधौसावध्योःसावधिषु
सम्बोधनहे सावधेहे सावधीहे सावधयः

अर्थ: सीमायुक्त, सीमित, समापिका, परिभाषित, सीमाबद्ध

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

सावधि (स्त्रीलिङ्ग)

सीमायुक्त, सीमित, समापिका, परिभाषित, सीमाबद्ध

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासावधिःसावधीसावधयः
द्वितीयासावधिम्सावधीसावधीः
तृतीयासावध्यासावधिभ्याम्सावधिभिः
चतुर्थीसावधये / सावध्यैसावधिभ्याम्सावधिभ्यः
पञ्चमीसावधेः / सावध्याःसावधिभ्याम्सावधिभ्यः
षष्ठीसावधेः / सावध्याःसावध्योःसावधीनाम्
सप्तमीसावधौ / सावध्याम्सावध्योःसावधिषु
सम्बोधनहे सावधेहे सावधीहे सावधयः

अर्थ: सीमायुक्त, सीमित, समापिका, परिभाषित, सीमाबद्ध

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

सावधि (नपुंसकलिङ्ग)

सीमायुक्त, सीमित, समापिका, परिभाषित, सीमाबद्ध

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासावधिसावधिनीसावधीनि
द्वितीयासावधिसावधिनीसावधीनि
तृतीयासावधिनासावधिभ्याम्सावधिभिः
चतुर्थीसावधिनेसावधिभ्याम्सावधिभ्यः
पञ्चमीसावधिनःसावधिभ्याम्सावधिभ्यः
षष्ठीसावधिनःसावधिनोःसावधीनाम्
सप्तमीसावधिनिसावधिनोःसावधिषु
सम्बोधनहे सावधि / हे सावधेहे सावधिनीहे सावधीनि

अर्थ: सीमायुक्त, सीमित, समापिका, परिभाषित, सीमाबद्ध

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें