🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:31:32 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

सिद्ध (पुंलिङ्ग)

सम्पन्न, कार्यान्वित, अनुष्ठित, अवाप्त, पूर्ण

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासिद्धःसिद्धौसिद्धाः
द्वितीयासिद्धम्सिद्धौसिद्धान्
तृतीयासिद्धेनसिद्धाभ्याम्सिद्धैः
चतुर्थीसिद्धायसिद्धाभ्याम्सिद्धेभ्यः
पञ्चमीसिद्धात् / सिद्धाद्सिद्धाभ्याम्सिद्धेभ्यः
षष्ठीसिद्धस्यसिद्धयोःसिद्धानाम्
सप्तमीसिद्धेसिद्धयोःसिद्धेषु
सम्बोधनहे सिद्धहे सिद्धौहे सिद्धाः

अर्थ: सम्पन्न, कार्यान्वित, अनुष्ठित, अवाप्त, पूर्ण
संस्कृत: पर्याय: विद्याधर, अप्सरस्, यक्ष, रक्षस्, गन्धर्व

📚 अमरकोश में:
• सिद्ध/पूर्ण (३.१.९९) — पर्याय: निर्वृत्त, निष्पन्न
• विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध (१.१.११) — पर्याय: विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, भूत

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

सिद्ध (नपुंसकलिङ्ग)

सम्पन्न, कार्यान्वित, अनुष्ठित, अवाप्त, पूर्ण

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासिद्धम्सिद्धेसिद्धानि
द्वितीयासिद्धम्सिद्धेसिद्धानि
तृतीयासिद्धेनसिद्धाभ्याम्सिद्धैः
चतुर्थीसिद्धायसिद्धाभ्याम्सिद्धेभ्यः
पञ्चमीसिद्धात् / सिद्धाद्सिद्धाभ्याम्सिद्धेभ्यः
षष्ठीसिद्धस्यसिद्धयोःसिद्धानाम्
सप्तमीसिद्धेसिद्धयोःसिद्धेषु
सम्बोधनहे सिद्धहे सिद्धेहे सिद्धानि

अर्थ: सम्पन्न, कार्यान्वित, अनुष्ठित, अवाप्त, पूर्ण
संस्कृत: पर्याय: विद्याधर, अप्सरस्, यक्ष, रक्षस्, गन्धर्व

📚 अमरकोश में:
• सिद्ध/पूर्ण (३.१.९९) — पर्याय: निर्वृत्त, निष्पन्न
• विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध (१.१.११) — पर्याय: विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, भूत

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें