🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:23:28 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

सुधी (पुंलिङ्ग)

अच्छी समझवाला, बुद्धिमान, चतुर, प्रतिभाशाली

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासुधीःसुधियौसुधियः
द्वितीयासुधियम्सुधियौसुधियः
तृतीयासुधियासुधीभ्याम्सुधीभिः
चतुर्थीसुधियेसुधीभ्याम्सुधीभ्यः
पञ्चमीसुधियःसुधीभ्याम्सुधीभ्यः
षष्ठीसुधियःसुधियोःसुधियाम्
सप्तमीसुधियिसुधियोःसुधीषु
सम्बोधनहे सुधीःहे सुधियौहे सुधियः

अर्थ: अच्छी समझवाला, बुद्धिमान, चतुर, प्रतिभाशाली
संस्कृत: पर्याय: भाव, विद्वस्, विपश्चित्, दोषज्ञ, सत्

📚 अमरकोश में:
• विद्वान् के नाम (२.७.५) — पर्याय: विद्वान्, विपश्चित्, दोषज्ञ, सत्, कोविद, बुध, धीर, मनीषी, ज्ञ, प्राज्ञ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

सुधी (नपुंसकलिङ्ग)

अच्छी समझवाला, बुद्धिमान, चतुर, प्रतिभाशाली

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासुधिसुधिनीसुधीनि
द्वितीयासुधिसुधिनीसुधीनि
तृतीयासुधिना / सुधियासुधिभ्याम्सुधिभिः
चतुर्थीसुधिने / सुधियेसुधिभ्याम्सुधिभ्यः
पञ्चमीसुधिनः / सुधियःसुधिभ्याम्सुधिभ्यः
षष्ठीसुधिनः / सुधियःसुधिनोः / सुधियोःसुधीनाम् / सुधियाम्
सप्तमीसुधिनि / सुधियिसुधिनोः / सुधियोःसुधिषु
सम्बोधनहे सुधि / हे सुधेहे सुधिनीहे सुधीनि

अर्थ: अच्छी समझवाला, बुद्धिमान, चतुर, प्रतिभाशाली
संस्कृत: पर्याय: भाव, विद्वस्, विपश्चित्, दोषज्ञ, सत्

📚 अमरकोश में:
• विद्वान् के नाम (२.७.५) — पर्याय: विद्वान्, विपश्चित्, दोषज्ञ, सत्, कोविद, बुध, धीर, मनीषी, ज्ञ, प्राज्ञ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

सुधी (स्त्रीलिङ्ग)

अच्छी समझ, भला ज्ञान, प्रज्ञा

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासुधीःसुधियौसुधियः
द्वितीयासुधियम्सुधियौसुधियः
तृतीयासुधियासुधीभ्याम्सुधीभिः
चतुर्थीसुधिये / सुधियैसुधीभ्याम्सुधीभ्यः
पञ्चमीसुधियः / सुधियाःसुधीभ्याम्सुधीभ्यः
षष्ठीसुधियः / सुधियाःसुधियोःसुधीनाम् / सुधियाम्
सप्तमीसुधियाम् / सुधियिसुधियोःसुधीषु
सम्बोधनहे सुधीःहे सुधियौहे सुधियः

अर्थ: अच्छी समझ, भला ज्ञान, प्रज्ञा
संस्कृत: पर्याय: भाव, विद्वस्, विपश्चित्, दोषज्ञ, सत्

📚 अमरकोश में:
• विद्वान् के नाम (२.७.५) — पर्याय: विद्वान्, विपश्चित्, दोषज्ञ, सत्, कोविद, बुध, धीर, मनीषी, ज्ञ, प्राज्ञ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें