🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:38:15 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

सूक्ष्म (पुंलिङ्ग)

बारीक, महीन, आणविक

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासूक्ष्मःसूक्ष्मौसूक्ष्माः
द्वितीयासूक्ष्मम्सूक्ष्मौसूक्ष्मान्
तृतीयासूक्ष्मेणसूक्ष्माभ्याम्सूक्ष्मैः
चतुर्थीसूक्ष्मायसूक्ष्माभ्याम्सूक्ष्मेभ्यः
पञ्चमीसूक्ष्मात् / सूक्ष्माद्सूक्ष्माभ्याम्सूक्ष्मेभ्यः
षष्ठीसूक्ष्मस्यसूक्ष्मयोःसूक्ष्माणाम्
सप्तमीसूक्ष्मेसूक्ष्मयोःसूक्ष्मेषु
सम्बोधनहे सूक्ष्महे सूक्ष्मौहे सूक्ष्माः

अर्थ: बारीक, महीन, आणविक
संस्कृत: पर्याय: स्तोक, अल्प, क्षुल्लक, श्लक्ष्ण, दभ्र

📚 अमरकोश में:
• छोटा/बारीक (३.१.६०) — पर्याय: स्तोक, अल्प, क्षुल्लक, श्लक्ष्ण, दभ्र, कृश, तनु

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

सूक्ष्म (नपुंसकलिङ्ग)

बारीक, महीन, आणविक

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासूक्ष्मम्सूक्ष्मेसूक्ष्माणि
द्वितीयासूक्ष्मम्सूक्ष्मेसूक्ष्माणि
तृतीयासूक्ष्मेणसूक्ष्माभ्याम्सूक्ष्मैः
चतुर्थीसूक्ष्मायसूक्ष्माभ्याम्सूक्ष्मेभ्यः
पञ्चमीसूक्ष्मात् / सूक्ष्माद्सूक्ष्माभ्याम्सूक्ष्मेभ्यः
षष्ठीसूक्ष्मस्यसूक्ष्मयोःसूक्ष्माणाम्
सप्तमीसूक्ष्मेसूक्ष्मयोःसूक्ष्मेषु
सम्बोधनहे सूक्ष्महे सूक्ष्मेहे सूक्ष्माणि

अर्थ: बारीक, महीन, आणविक
संस्कृत: पर्याय: स्तोक, अल्प, क्षुल्लक, श्लक्ष्ण, दभ्र

📚 अमरकोश में:
• छोटा/बारीक (३.१.६०) — पर्याय: स्तोक, अल्प, क्षुल्लक, श्लक्ष्ण, दभ्र, कृश, तनु

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬