🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:18:25 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

सूत (पुंलिङ्ग)

जन्मा हुआ, उत्पन्न, जन्म दिया हुआ, पैदा किया हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासूतःसूतौसूताः
द्वितीयासूतम्सूतौसूतान्
तृतीयासूतेनसूताभ्याम्सूतैः
चतुर्थीसूतायसूताभ्याम्सूतेभ्यः
पञ्चमीसूतात् / सूताद्सूताभ्याम्सूतेभ्यः
षष्ठीसूतस्यसूतयोःसूतानाम्
सप्तमीसूतेसूतयोःसूतेषु
सम्बोधनहे सूतहे सूतौहे सूताः

अर्थ: जन्मा हुआ, उत्पन्न, जन्म दिया हुआ, पैदा किया हुआ
संस्कृत: पर्याय: नियन्तृ, प्राजितृ, यन्तृ, क्षन्त्रृ, सारथि

📚 अमरकोश में:
• सारथि (२.८.५९) — पर्याय: नियन्ता, प्राजिता, यन्ता, क्षत्ता, सारथि
• पारा (२.९.९९) — पर्याय: चपल, रस, पारद

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

सूत (नपुंसकलिङ्ग)

जन्मा हुआ, उत्पन्न, जन्म दिया हुआ, पैदा किया हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासूतम्सूतेसूतानि
द्वितीयासूतम्सूतेसूतानि
तृतीयासूतेनसूताभ्याम्सूतैः
चतुर्थीसूतायसूताभ्याम्सूतेभ्यः
पञ्चमीसूतात् / सूताद्सूताभ्याम्सूतेभ्यः
षष्ठीसूतस्यसूतयोःसूतानाम्
सप्तमीसूतेसूतयोःसूतेषु
सम्बोधनहे सूतहे सूतेहे सूतानि

अर्थ: जन्मा हुआ, उत्पन्न, जन्म दिया हुआ, पैदा किया हुआ
संस्कृत: पर्याय: नियन्तृ, प्राजितृ, यन्तृ, क्षन्त्रृ, सारथि

📚 अमरकोश में:
• सारथि (२.८.५९) — पर्याय: नियन्ता, प्राजिता, यन्ता, क्षत्ता, सारथि
• पारा (२.९.९९) — पर्याय: चपल, रस, पारद

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें