🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:50:42 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

सेनानी (पुंलिङ्ग)

सेना का नायक, सेनापति, सेनाध्यक्ष

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासेनानीःसेनान्यौसेनान्यः
द्वितीयासेनान्यम्सेनान्यौसेनान्यः
तृतीयासेनान्यासेनानीभ्याम्सेनानीभिः
चतुर्थीसेनान्येसेनानीभ्याम्सेनानीभ्यः
पञ्चमीसेनान्यःसेनानीभ्याम्सेनानीभ्यः
षष्ठीसेनान्यःसेनान्योःसेनान्याम्
सप्तमीसेनान्याम्सेनान्योःसेनानीषु
सम्बोधनहे सेनानीःहे सेनान्यौहे सेनान्यः

अर्थ: सेना का नायक, सेनापति, सेनाध्यक्ष
संस्कृत: पर्याय: कार्तिकेय, महासेन, शरजन्मन्, षडानन, पार्वतीनन्दन

📚 अमरकोश में:
• सेनापति (२.८.६२) — पर्याय: वाहिनीपति
• कार्तिकेय के और नाम (१.१.४९) — पर्याय: पार्वतीनन्दन, स्कन्द, अग्निभू, गुह, बाहुलेय, तारकजित्, विशाख, शिखिवाहन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें