🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:34:13 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

स्थ (पुंलिङ्ग)

खड़ा होने वाला, ठहरने वाला, डटा रहने वाला, विद्यमान, मौजूद, वर्तमान आदि

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्थःस्थौस्थाः
द्वितीयास्थम्स्थौस्थान्
तृतीयास्थेनस्थाभ्याम्स्थैः
चतुर्थीस्थायस्थाभ्याम्स्थेभ्यः
पञ्चमीस्थात् / स्थाद्स्थाभ्याम्स्थेभ्यः
षष्ठीस्थस्यस्थयोःस्थानाम्
सप्तमीस्थेस्थयोःस्थेषु
सम्बोधनहे स्थहे स्थौहे स्थाः

अर्थ: खड़ा होने वाला, ठहरने वाला, डटा रहने वाला, विद्यमान, मौजूद, वर्तमान आदि

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

स्थ (नपुंसकलिङ्ग)

खड़ा होने वाला, ठहरने वाला, डटा रहने वाला, विद्यमान, मौजूद, वर्तमान आदि

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्थम्स्थेस्थानि
द्वितीयास्थम्स्थेस्थानि
तृतीयास्थेनस्थाभ्याम्स्थैः
चतुर्थीस्थायस्थाभ्याम्स्थेभ्यः
पञ्चमीस्थात् / स्थाद्स्थाभ्याम्स्थेभ्यः
षष्ठीस्थस्यस्थयोःस्थानाम्
सप्तमीस्थेस्थयोःस्थेषु
सम्बोधनहे स्थहे स्थेहे स्थानि

अर्थ: खड़ा होने वाला, ठहरने वाला, डटा रहने वाला, विद्यमान, मौजूद, वर्तमान आदि

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें