🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:46:03 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

स्थानीय (पुंलिङ्ग)

स्थानविशेष से संबद्ध, किसी स्थान का

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्थानीयःस्थानीयौस्थानीयाः
द्वितीयास्थानीयम्स्थानीयौस्थानीयान्
तृतीयास्थानीयेनस्थानीयाभ्याम्स्थानीयैः
चतुर्थीस्थानीयायस्थानीयाभ्याम्स्थानीयेभ्यः
पञ्चमीस्थानीयात् / स्थानीयाद्स्थानीयाभ्याम्स्थानीयेभ्यः
षष्ठीस्थानीयस्यस्थानीययोःस्थानीयानाम्
सप्तमीस्थानीयेस्थानीययोःस्थानीयेषु
सम्बोधनहे स्थानीयहे स्थानीयौहे स्थानीयाः

अर्थ: स्थानविशेष से संबद्ध, किसी स्थान का
संस्कृत: पर्याय: पुर्, पुरी, नगरी, पत्तन, पुटभेदन

📚 अमरकोश में:
• नगर के नाम (२.२.१) — पर्याय: पुर्, पुरी, नगरी, पत्तन, पुटभेदन, निगम

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

स्थानीय (नपुंसकलिङ्ग)

स्थानविशेष से संबद्ध, किसी स्थान का

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्थानीयम्स्थानीयेस्थानीयानि
द्वितीयास्थानीयम्स्थानीयेस्थानीयानि
तृतीयास्थानीयेनस्थानीयाभ्याम्स्थानीयैः
चतुर्थीस्थानीयायस्थानीयाभ्याम्स्थानीयेभ्यः
पञ्चमीस्थानीयात् / स्थानीयाद्स्थानीयाभ्याम्स्थानीयेभ्यः
षष्ठीस्थानीयस्यस्थानीययोःस्थानीयानाम्
सप्तमीस्थानीयेस्थानीययोःस्थानीयेषु
सम्बोधनहे स्थानीयहे स्थानीयेहे स्थानीयानि

अर्थ: स्थानविशेष से संबद्ध, किसी स्थान का
संस्कृत: पर्याय: पुर्, पुरी, नगरी, पत्तन, पुटभेदन

📚 अमरकोश में:
• नगर के नाम (२.२.१) — पर्याय: पुर्, पुरी, नगरी, पत्तन, पुटभेदन, निगम

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें